Насия бозори Марказий банк назоратига ўтади

Президентнинг 14 августдаги ПҚ–294-сон қарори билан шу пайтгача ягона молиявий назорат доирасидан ташқарида ривожланган насия савдо бозори алоҳида тартибга олинмоқда.

Банклар ва микромолия ташкилотларидан ташқари, аҳолига муддатли тўлов хизматини кўрсатувчи юридик шахслар “муддатли тўлов хизмати оператори” деб эътироф этилади.

Улар 2027 йил 1 январдан Марказий банк шакллантирадиган реестрга киргандан кейингина бундай хизматни кўрсатиши мумкин бўлади. Банклар ва микромолия ташкилотлари реестрга регуляторни хабардор қилиш, бошқа компаниялар эса ҳисоб рўйхатидан ўтиш орқали киритилади.

2025 йил бошида портфелнинг 5,7 трлн сўми банк ва микромолия ташкилотларидан ташқарида бўлган

Насия бозорининг энг сўнгги очиқланган умумий ҳажми 2025 йил бошига тегишли. Марказий банк раиси Тимур Ишметовнинг Сенатга берган ҳисоботига кўра, 2025 йил 1 январь ҳолатида ушбу сегментдаги кредит портфели 8,5 трлн сўмга етган.

Портфелнинг 67 фоизи тадбиркорлик субъектлари, 26 фоизи иккита микромолия ташкилоти ва 7 фоизи тижорат банклари ҳиссасига тўғри келган. Бу ҳисобда қарийб 5,7 трлн сўмлик қарз банклар ва лицензияланган микромолия ташкилотларидан ташқаридаги бизнеслар орқали шаклланган. Янги назорат тизими, аввало, бозорнинг шу қисмига қаратилган.

Марказий банк сайтида 2025 йилда эълон қилинган насия бозори таҳлили муаммонинг бошқа томонини ҳам кўрсатади. Кредит-ахборот таҳлилий маркази билан шартнома тузган чакана савдо корхоналари сони ўша пайтда 307 та бўлган. Бу рақам фақат кредит бюросига уланган корхоналарни қамраб олади, бозорнинг қолган қисми бўйича эса тўлиқ маълумот бўлмаган.

Регулятор ўрганган икки насия ташкилотида 2024 йилда 1,9 млн мижоз бўлган. Уларнинг 777,5 минг нафари насия қарзидан ташқари банк кредити бўйича ҳам мажбуриятга эга эди. Яна 82 минг мижознинг ҳар бирига ўнтадан ортиқ насия шартномаси тўғри келган.

Бу рақамлар бутун бозорни эмас, асосан микромолия ташкилотлари орқали молиялаштириладиган сегментнинг катта қисмини қамраб олади. Шунга қарамай, улар насиядаги мажбуриятлар банкларга кўринмаслиги қарз олувчининг ҳақиқий молиявий ҳолатини баҳолашни қийинлаштирганини кўрсатади.

Насия олишда қарз юки ҳам текширилади

Янги тартиб бўйича операторлар мижозни рақамли идентификация ва верификациядан ўтказиши шарт. Барча муддатли тўлов шартномалари ва уларнинг ижроси ҳақида кредит бюролари билан ахборот алмашинуви йўлга қўйилади.

Оператор насия ажратишдан олдин Марказий банк белгилайдиган қарз юки кўрсаткичининг энг юқори чегарасига ҳам риоя қилиши керак. Натижада банк мижозга кредит бераётганда унинг бошқа платформалардаги насия қарзларини ҳам кўриши, насия компанияси эса мижознинг банк кредитларини ҳисобга олиши кутилмоқда.

Талаб фақат алоҳида насия платформаларига тааллуқли эмас. Чораклик савдо айланмаси 500 млн сўмдан ошган ва тушумининг камида ярми бўлиб тўлаш ҳиссасига тўғри келадиган товар истеъмол кредити берувчи ташкилотлар ҳам ҳисоб рўйхатидан ўтиб, реестрга кириши керак.

Операторларга молиявий истеъмол кредити бериш ва жисмоний шахслардан пул жалб қилиш тақиқланади. Улар шартномалар бўйича талаб қилиш ҳуқуқини фақат бошқа муддатли тўлов оператори, микромолия ташкилоти ёки банкка ўтказиши мумкин.

Энг катта ўзгариш сумма эмас, муддатда бўлиши мумкин

Муддатли тўлов асосида сотиладиган товар, иш ёки хизмат қиймати 250 БҲМдан ошмаслиги керак. 2026 йил 1 сентябрдан БҲМ 440 минг сўм этиб белгиланганини ҳисобга олсак, бу ҳозирги ҳисобда 110 млн сўмга тенг. БҲМ кейинчалик ўзгарса, лимит ҳам шунга мос равишда ўзгаради.

Йирик насия платформаларининг амалдаги лимитлари бундан анча паст. Масалан, Uzum Nasiya 25 млн сўмгача ва 12 ойгача, Alif эса 33 млн сўмгача ва 3 ойдан 36 ойгача муддатли тўловни таклиф қилмоқда.

Шу сабабли 110 млн сўмлик сумма чегарасидан кўра, шартноманинг энг узоқ муддати 12 ой этиб белгиланиши бозорга кучлироқ таъсир қилиши мумкин.

Агар 12 ойдан узун амалдаги тарифлар янги қарордаги “муддатли тўлов хизмати” тоифасига кирса, улар қисқартирилиши ёки бошқа турдаги лицензияланган кредит маҳсулоти сифатида қайта тузилиши мумкин. Бунинг аниқ тартиби кейинги норматив ҳужжатларга боғлиқ.

Бундан ташқари, кўчмас мулк муддатли тўлов хизматининг объекти бўла олмайди. Истеъмолчи қарзни исталган пайтда тўлиқ ёки қисман, қўшимча жарима, пеня ва комиссиясиз муддатидан олдин ёпиш ҳуқуқига эга бўлади.

50 фоизлик чегара насияни автоматик арзонлаштирмайди

Қарор операторлардан комиссия, устама ва якуний нархга киритиладиган бошқа тўловларни шартномада алоҳида кўрсатишни талаб қилади.

Асосий қарздан ташқари барча тўловлар — воситачилик ҳақи, жарима, пеня ва бошқа чоралар йиғиндиси йиллик ҳисобда муддатли тўлов суммасининг 50 фоизидан ошмаслиги керак.

Бироқ бу чегара бозордаги кўплаб амалдаги таклифларни кескин арзонлаштирадиган даражада паст эмас.

Марказий банк 2024 йил декабридаги нархлар асосида iPhone 16 Pro Max телефонини 12 ойга насия ва банк кредити орқали олиш харажатларини таққослаганди.

Танланган дўкон ва платформаларда насиядаги оддий устама 27,3 фоиздан 44,3 фоизгача, ўртача 39,6 фоизни ташкил этган. Тўлов оқими банк кредити ставкасига тенглаштирилганда эса ҳақиқий йиллик қиймат 47,1–73,8 фоиз оралиғида чиққан.

Таққослаш учун, худди шу товарни банкнинг микрокредити, микроқарзи ёки овердрафти орқали олишдаги ортиқча тўлов 14–23 фоиз атрофида бўлган. Алоҳида бир дўконда эса бошланғич тўлов билан 12 ойлик насия устамаси 51,9 фоизга етган.

Демак, янги 50 фоизлик чегара 51,9 фоизлик каби энг қиммат ҳолатларни чеклайди. Аммо Марказий банк танланмасидаги аксарият таклифлар номинал устама бўйича аллақачон шу чегарадан паст бўлган. Шу сабабли қарорнинг асосий таъсири нархни бирдан туширишдан кўра, нақд нарх, устама ва якуний тўловни бир-биридан ажратиб кўрсатишда бўлиши мумкин.

Ҳозирча эълон қилинган қисқа маълумотда банк кредитларидаги каби ягона йиллик самарали ставкани кўрсатиш талаби алоҳида қайд этилмаган.

Янги қарор насияни оддий савдо усули эмас, кредитга ўхшаш молиявий мажбурият сифатида назоратга олмоқда. Энг катта ўзгариш компанияларнинг реестрга киришида эмас, харидорнинг ҳақиқий қарзи ва товарнинг ҳақиқий нархи кўринадиган бўлишида.