Oxirgi 25 yil ichida jahon savdo xaritasi qanday o‘zgardi?
2000-yilda Xitoy o‘zaro savdo hajmi bo‘yicha dunyodagi atigi 10 ta mamlakat iqtisodiyotida AQSH va Yevropa Ittifoqidan oldinda edi. 2025-yilga kelib esa u dunyo mamlakatlari va hududlarining yarmidan ko‘pida eng yirik savdo hamkoriga aylandi.
© theconversation.comInfografikada dunyodagi uchta yirik savdo hamkori — AQSH, Yevropa Ittifoqi yoki Xitoy — 2000 va 2025-yillarda har bir mamlakat bilan savdo hajmi bo‘yicha qaysi biri birinchi o‘rinda turgani taqqoslangan. Bunda Xalqaro valuta jamg‘armasi (XVJ) va BMTning «Comtrade» ma’lumotlar bazasidagi o‘zaro tovar savdosi haqidagi ma’lumotlardan foydalanilgan.
Umumiy savdo hajmi eksport va import yig‘indisi orqali hisoblanadi. Xizmatlar savdosi hisobga olinmagan. Bundan tashqari, taqqoslash faqat uchta ishtirokchi — AQSH, Yevropa Ittifoqi va Xitoy bilan cheklangan. Shu sababli, agar mamlakat xaritada qizil rangda ko‘rsatilgan bo‘lsa, bu uning Xitoy bilan savdosi AQSH yoki Yevropa Ittifoqining har biri bilan alohida savdo hajmidan ko‘proq ekanini anglatadi. Ammo bu Xitoy o‘sha mamlakatning boshqa barcha davlatlar orasidagi eng yirik savdo hamkori degani emas.
2000-yilda Yevropa Ittifoqi 175 ta iqtisodiyotdan 112 tasi uchun ushbu uchta hamkor orasida eng yirik savdo hamkori edi. AQSH 53 ta iqtisodiyotda, Xitoy esa atigi 10 tasida birinchi o‘rinni egallagan.
2025-yilga kelib Xitoy 92 ta mamlakat va hudud bilan savdo hajmi bo‘yicha birinchi o‘ringa chiqdi. Yevropa Ittifoqi 55 ta, AQSH esa 32 ta iqtisodiyotda yetakchilik qildi. Har ikki yil bo‘yicha ma’lumotlar mavjud bo‘lgan 175 ta iqtisodiyotning 88 tasida eng yirik savdo hamkori o‘zgardi. Shulardan 81 tasida yetakchilik Xitoyga o‘tdi: 57 ta mamlakat Yevropa Ittifoqidan, 24 tasi esa AQSHdan Xitoy tomon yo‘naldi.
Eng sezilarli o‘zgarishlar AQSHning Osiyodagi savdo hamkorlari orasida yuz berdi. Bunda Xitoyning geografik jihatdan yaqinligi va uning mahsulotlari nisbatan arzonligi muhim rol o‘ynadi. 2000-yilda Yaponiya, Janubiy Koreya, Tayvan, Singapur, Filippin, Tailand va Malayziyaning eng yirik savdo hamkori AQSH edi. Aksincha, Avstraliya va Yangi Zelandiya Yevropa Ittifoqi o‘rniga Xitoy eng yirik savdo hamkoriga aylangan mamlakatlar qatoriga qo‘shildi.
Xitoy Fors ko‘rfazi mamlakatlari va Janubiy Amerikada ham G‘arb davlatlarining savdodagi ustunligini qisqartirdi. Saudiya Arabistoni, Birlashgan Arab Amirliklari, Qatar va Quvaytning eng yirik savdo hamkori Yevropa Ittifoqidan Xitoyga o‘zgardi. Bunga Osiyo mamlakatlarida ushbu davlatlardan olinadigan neftga talabning ortishi sabab bo‘ldi.
Rossiyada ham xuddi shunday o‘zgarish yuz berdi. 2022-yilda G‘arb davlatlari sanksiyalar joriy etganidan so‘ng Rossiya savdo oqimlarini Sharqqa yo‘naltirish jarayonini tezlashtirdi.
Shu bilan birga, AQSH va Yevropa Ittifoqi o‘zlariga an’anaviy jihatdan yaqin hududlarda yetakchilikni saqlab qolmoqda. AQSH Kanada, Meksika, Markaziy Amerika mamlakatlari va Karib havzasidagi deyarli barcha davlatlarning eng yirik savdo hamkori bo‘lib qolmoqda. Yevropa Ittifoqi esa unga a’zo bo‘lmagan Yevropaning aksariyat mamlakatlarida, shuningdek, Shimoliy va G‘arbiy Afrikaning ko‘plab davlatlarida yetakchilik qilmoqda.
Xitoy foydasiga yuz bergan global o‘zgarish so‘nggi 25 yil ichida mamlakatning tovar savdosi keskin o‘sgani bilan bog‘liq. 2000-yilda Xitoyning tovar savdosi hajmi 0,47 trillion dollarni tashkil etgan, bu AQSH ko‘rsatkichining choragidan ham kam edi. 2025-yilga kelib esa bu hajm 6,4 trillion dollarga yetdi. Shu davrda Xitoyning tovar savdosi qariyb 14 baravar o‘sdi. Taqqoslash uchun, Yevropa Ittifoqining savdo hajmi 3,4 baravar, AQSHniki esa 2,9 baravar oshdi.
Burilish nuqtasi 2001-yilning dekabrida Xitoyning Jahon savdo tashkilotiga (JST) a’zo bo‘lishi bilan bog‘liq bo‘ldi. A’zolik Xitoy eksportchilariga xorijiy bozorlarga past boj stavkalari asosida, jumladan, AQSH bozoriga ham doimiy kirish imkonini berdi. Bungacha AQSH Xitoyga berilgan savdo maqomini har yili qayta ko‘rib chiqardi.
Eksport va import o‘rtasidagi nisbat ham o‘zgardi. 2000-yilda Xitoy eksporti va importi hajmi taxminan teng edi. 2025-yilga kelib esa mamlakatning tashqi savdo profitsiti, ya’ni eksport importdan ortiq bo‘lgan summa, qariyb 1,2 trillion dollarga yetdi. AQSHda esa aksincha, tashqi savdo taqchilligi taxminan 1,3 trillion dollarni tashkil etdi. Yevropa Ittifoqining savdo balansi esa deyarli muvozanatda qoldi.
Xitoy eksportining keskin o‘sishi nima sababdan ko‘plab mamlakatlar uchun aynan Xitoy eng yirik import manbaiga aylanganini tushuntirishga yordam beradi. AQSH va Yevropa Ittifoqi o‘z mintaqalarida yetakchi mavqeini saqlab qolayotgan bo‘lsa-da, dunyoning boshqa ko‘plab hududlarida Xitoy tobora asosiy savdo hamkoriga aylanmoqda.
