Seuta va Melilya kimniki? Ispaniya va Marokash o‘rtasidagi asriy hududiy nizoning kelib chiqish sabablari

Afrikaning shimoliy qirg‘oqlarida joylashgan Ispaniyaga qarashli ikki kichik anklav azaldan chegaradosh Marokash bilan munosabatlardagi asosiy keskinlik o‘chog‘i bo‘lib kelmoqda. Afrika qit’asidagi Yevropaga tegishli bo‘lgan ushbu yagona hududlar tarkibiga Seuta va Melilya muxtor shahar-anklavlari, shuningdek, Marokash sohillari yaqinidagi qoyali orollardan iborat «Plazas de Soberanía» (Suveren hududlar) kiradi. Bu orollar qatoridan Chafarinas, Alhusemas hamda Penyon-de-Veles-de-la-Gomera joy olgan.

Ispaniya mazkur anklavlarni o‘zining ajralmas qismi deb hisoblasa-da, Marokash bu hududlar ustidan Madrid suverenitetini tan olmaydi. Rabot 1956 yilda Fransiyadan mustaqillikka erishganidan buyon ushbu yerlarni qaytarishni talab qilib keladi. Mazkur hududiy nizo ikki davlat o‘rtasida uzoq yillik siyosiy ziddiyatni yuzaga keltirgan.

O‘tgan haftada 50 mingdan ortiq muhojir chegarani buzib, Ispaniyaning Seuta anklaviga yopirilib kirganidan so‘ng, Madrid va Rabot o‘rtasidagi keskinlik yanada avj oldi. Garchi ularning aksariyati keyinchalik Marokashga qaytib ketgan bo‘lsa-da, ayni paytda Seutada hamon bir necha ming muhojir qolmoqda.

Xo‘sh, aslida nega Ispaniya bu hududlarga egalik qiladi va ularni kelajakda nimalar kutmoqda?

Seuta va Melilya anklavlari hamda Marokash sohillari yaqinidagi bir nechta kichik orollar — Ispaniya mustamlaka imperiyasidan qolgan so‘nggi hududlar hisoblanadi.

Seuta 1580 yilda Ispaniya tarkibiga qo‘shib olinguniga qadar, 1415 yildan buyon Portugaliya hukmronligi ostida bo‘lgan. Melilyani esa 1497 yilda ispaniyalik zodagonlar zabt etgan. 1640 yilda uzoq davom etgan urushlardan so‘ng Portugaliya o‘z mustaqilligini qayta tiklaganida ham, Seuta Ispaniya nazoratida qolaverdi.

«Ispaniya Lotin Amerikasida o‘zining eng katta hududiy kengayishiga erishgan edi. Biroq 1898 yilda Kuba, Kosta-Rika va Filippindan ayrilgach, aksariyat Yevropa davlatlari Afrikani allaqachon bo‘lib olganiga qaramay, o‘z ta’sir doirasini aynan shu qit’aga ko‘chirishga urindi», — deya tushuntiradi Barselonadagi IMF-CSIC markazi antropologi Iolanda Ayksela Kabre.

O‘tgan asrda Afrika dekolonizatsiya qilingach, Seuta va Melilya qit’adagi Yevropa nazorati ostida qolgan yagona hududlarga aylandi. Ushbu anklavlar geografik jihatdan Afrikada joylashganiga qaramay, Ispaniyaning ajralmas hududi va Yevropa Ittifoqi tashqi chegarasining bir qismi hisoblanadi.

«Ispaniya uchun Afrikaning shimoliy sohillaridagi bu anklavlarni saqlab qolish ramziy jihatdan juda muhim. Chunki ular Ispaniyaning buyukligini — davlat o‘zini vahshiylikka qarshi sivilizatsiya tarqatuvchisi deb hisoblaydigan imperiyaviy o‘tmishini yodga solib turadi. Bunday yondashuv katolik monarxlari vakili Xristofor Kolumb tomonidan Amerikaning «kashf etilishi» haqidagi doimiy targ‘ib qilinadigan qarashlarda ham yaqqol namoyon bo‘ladi», — deydi mutaxassis.

Nega anklavlar mustaqillikdan so‘ng Marokash tarkibiga o‘tmadi?

Tarixchi va tadqiqotchi Selim Baluati Laxlufining so‘zlariga ko‘ra, Seuta va Melilya alohida hudud sifatida saqlanib qolayotganiga asosiy sabab — bu shaharlarning tarixi «zamonaviy Marokash davlati paydo bo‘lishidan oldingi davrlarga» borib taqaladi.

«Bular asrlar davomida egallab turilgan anklavlardir», — deydi u «Al Jazeera» nashriga.

Biroq, 1956 yilda Marokash Fransiyadan mustaqillikka erishganidan buyon ushbu yerlarni o‘z hududining ajralmas qismi sifatida qaytarishni izchil talab qilib keladi. Bunga mahalliy aholi «Sebta va Melila» deb ataydigan Seuta va Melilya hududlari, shuningdek, «Plazas de Soberanía» (Suveren hududlar) kiradi (aslida, Ispaniya Marokash mustaqilligini aynan shu anklavlar o‘zida qolishi sharti bilan tan olgan).

«Marokash siyosiy elitasi bundan doimo Ispaniyaga qarshi tanqid dastagi sifatida foydalanib kelgan», — deydi Laxlufi.

Vashingtonda faoliyat yurituvchi katta siyosiy maslahatchi, «Morocco World News» nashri hammuassisi va Marokash tashqi siyosati bo‘yicha ekspert Samir Bennisning ta’kidlashicha, Marokashning Seuta va Melilyaga nisbatan hududiy da’volari mustaqillik yillaridan buyon ikki davlat o‘rtasidagi murakkab munosabatlarning markazida bo‘lib kelmoqda.

«Agar 1960 yillarning boshlarida — dekolonizatsiya jarayonlari avjiga chiqqan bir paytda, Marokash rahbariyati bu masalani BMTga olib chiqib, ushbu ikki shaharni xorijiy kuchlardan ozod qilinishi shart bo‘lgan mustamlaka hududlari sifatida tan oldirishda qat’iyat ko‘rsatganida edi, ehtimol, bu muammo ikki tomonlama munosabatlarga bunchalik halokatli ta’sir ko‘rsatmagan bo‘lardi», — deydi u.

Ekspertning tushuntirishicha, Marokash rasmiylarini mamlakatning hududiy yaxlitligini tiklash yo‘lida keskin choralar ko‘rishdan tiyib turgan ikkita muhim omil bo‘lgan:

«Birinchisi — Ispaniya va Marokash o‘rtasidagi hududiy nizolar ko‘lamining kengligi. Bir vaqtning o‘zida bir nechta hudud ustidan Ispaniya nazoratiga qarshi chiqish qiyinligini anglagan Marokash hukumati Ispaniya hukmronligi ostida qolgan yerlarini qaytarib olishni bosqichma-bosqich amalga oshirishga qaror qildi».

«Marokash rahbariyatini Seuta va Melilya masalasini keyinga qoldirishga undagan ikkinchi omil esa — Ispaniya rasmiylarining Marokash bilan hududiy nizolarni bosqichma-bosqich hal qilishga tayyorligini bildirgani edi. Oxir-oqibat, bu strategiya Ispaniyaning ikki shahardagi manfaatlarini himoya qilishda juda foydali bo‘lib chiqdi», — deya qo‘shimcha qiladi Bennis.

Marokashning mazkur anklavlarga bo‘lgan da’vosi qanchalik kuchli?

Bennisning fikricha, Marokashning ushbu hududlarga nisbatan da’vosi ancha zaif. Biroq «mamlakat Ispaniyaning pozitsiyasini shubha ostiga oluvchi bir qator tarixiy, jug‘rofiy va demografik dalillarni keltirishi mumkin».

Kembrij universiteti qoshidagi Volfson kolleji tadqiqotchisi Jeymi Trinidadning ta’kidlashicha, xalqaro huquq nuqtai nazaridan Marokashning ushbu hududlarga egalik da’vosi biroz asossiz.

«Bu huquqiy emas, balki siyosiy da’vodir. Bu holat xuddi Ispaniyaning Seuta ro‘parasida — bo‘g‘ozning narigi tomonida joylashgan Gibraltarga nisbatan qilayotgan da’vosiga o‘xshaydi», — deydi u. Ma’lumot o‘rnida aytish kerakki, Gibraltar Buyuk Britaniyaning dengizorti hududi hisoblanadi.

«1970 yillarda Marokash mazkur hududlarni BMTning Dekolonizatsiya bo‘yicha maxsus qo‘mitasi nazoratidagi "O‘zini o‘zi boshqarmaydigan hududlar" ro‘yxatiga kiritishni so‘ragan. Biroq Rabotning bu so‘rovi BMT tomonidan e’tiborsiz qoldirilgan edi», — deya qo‘shimcha qiladi tadqiqotchi.

Bu anklavlar aholisi nimani istaydi?

Seutada taxminan 84 ming, Melilyada esa 86 ming aholi istiqomat qiladi.

1580 yildan buyon Ispaniya tasarrufida bo‘lib kelayotgan Seuta — nasroniy va musulmonlar, ispaniyalik va marokashliklar, shuningdek, o‘zaro totuvlikda yashab mehnat qiluvchi kunlik ishchilardan iborat aralash aholining vatani hisoblanadi.

Ammo o‘tgan haftada 50 mingdan ortiq muhojirning Seutaga noqonuniy kirib kelishi anklav ichida bo‘linish va keskinlikni kuchaytirib yubordi. Yakshanba kuni, ya’ni muhojirlar oqimi yopirilib kelganidan ikki kun o‘tib, yuzlab mahalliy aholi vakillari o‘ta o‘ng millatchilarning migrantlarga qarshi rejalashtirgan namoyishiga qarshi chiqdi. Natijada ular tashkilotchilarni ushbu tadbirni bekor qilishga majbur qildi.

1497 yildan buyon Ispaniya nazoratida bo‘lgan Melilyada ispaniyalik va marokashliklardan tashqari, kichik yahudiy va sindhi (1947 yilda Hindiston bo‘linganidan keyin ko‘chib kelgan hind savdogarlari diasporasi) jamoalari ham yashaydi. «Plazas de Soberanía»da esa asosan Ispaniya harbiy xizmatchilari joylashgan.

Tarixchi Laxlufining ta’kidlashicha, ijtimoiy so‘rovnomalar Seuta va Melilya aholisining mutlaq ko‘pchiligi Ispaniya tarkibida qolishni istashini ko‘rsatadi.

Ispaniya hukumati ma’lumotlariga ko‘ra, Seuta va Melilya Yevropa Ittifoqi ichida erkin harakatlanishni kafolatlaydigan Shengen hududining bir qismi hisoblanadi, biroq ular uchun maxsus Shengen rejimi amal qiladi. Anklavlardan Ispaniyaning asosiy qismiga sayohat qiluvchilar alohida chegara nazoratidan o‘tishi shart.

«Shengen tekshiruvlari faqat mavjud bo‘lgan ikkita yo‘nalish orqali — dengiz yoki havo orqali chiqishda amalga oshiriladi. Shu sababli, hech kim Seuta yoki Melilyadan materik Ispaniyaga port yoki aeroportda Milliy politsiya tomonidan shaxsini tasdiqlamasdan turib sayohat qila olmaydi. Bundan tashqari, parom operatorlari va aviakompaniyalar sayohat hujjatlarini tekshirishlari shart», — deyiladi Ispaniya hukumati e’lon qilgan hujjatda.

Ispaniya bu anklavlaridan voz kechadimi?

Bu borada tahlilchilarning fikrlari turlicha.

2022 yilning mart oyida Ispaniya bosh vaziri Pedro Sanches Marokash qiroliga maktub yo‘llab, 1975 yilda Ispaniya nazoratidan chiqqan G‘arbiy Sahro hududi ustidan Marokash suverenitetini qo‘llab-quvvatlashini tasdiqlagan edi. Sanches buni Afrikadagi ulkan hudud bo‘yicha o‘nlab yillar davom etib kelayotgan nizoni hal qilish uchun «eng jiddiy, real va ishonchli» tashabbus ekanini ta’kidlab, Madrid va Rabot o‘rtasidagi tarang munosabatlarda «yangi bosqich» boshlanganini e’lon qilgandi.

Shu bois, antropolog Kabrening fikricha, o‘tgan hafta Seutaga migrantlarning ulkan oqimi yopirilib kelganidan so‘ng, Ispaniya oxir-oqibat mazkur hududlar suverenitetini Marokashga topshirishi mumkin.

«Yevropa davlatlari mustamlakachilik davrida olib ketilgan boyliklarni qaytarayotgan va sobiq mustamlakalaridagi fuqarolarning huquqlarini tan olayotgan, ya’ni dekolonizatsiya jarayoni barcha darajalarda targ‘ib qilinayotgan bir paytda, bu anklavlarning saqlanib qolishining o‘zi ham aqlga sig‘maydigan tarixiy anomaliyadir», — dedi u.