Глобал қурол савдоси: бозорда кучлар мувозанати ўзгариб, янги лидерлар пайдо бўлмоқда

Сўнгги йилларда дунёдаги қурол савдоси геосиёсий қарама-қаршиликлар, минтақавий урушлар ва хавфсизлик таҳдидлари таъсирида кескин ўзгармоқда. Стокголм Халқаро Тинчлик Тадқиқот Институти — Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) томонидан эълон қилинган 2021–2025 йилларга оид янги ҳисобот бу жараёнларни янада аниқроқ кўрсатиб берди.

Ҳисоботга кўра, Германия қурол экспортчилари рейтингида Хитойни ортда қолдириб, тўртинчи ўринга чиқди, Россияда эса экспорт ҳажми кескин пасайди. Шу билан бирга, АҚШ қурол бозоридаги устунлигини янада мустаҳкамлади.

Глобал қурол савдосида ўсиш давом этмоқда

«SIPRI» маълумотларига кўра, 2021–2025 йилларда давлатлар томонидан асосий турдаги қуролларни харид қилиш ҳажми 2016–2020 йилларга нисбатан 9,2 фоизга ошган. Бу сўнгги ўн беш йилликдаги энг катта ўсишлардан бири ҳисобланади.

Бу тенденция, аввало, Европа ва Украинадаги хавфсизлик вазияти билан боғлиқ. 2022 йилда Россиянинг Украинага қарши кенг кўламли уруши бошланганидан кейин Европа давлатлари мудофаа харажатларини кескин оширди. Натижада қурол импорти ҳам жадал суръатларда ўсди.

«SIPRI» қурол узатиш дастури директори Метю Жоржнинг таъкидлашича, Украинага етказиб берилаётган қуроллар бу ўсишнинг энг муҳим омили бўлди. Бироқ Европа давлатларининг аксарияти ҳам Россиядан келаётган таҳдидлар фонида ўз армияларини кучайтириш учун кўпроқ қурол сотиб ола бошлади.

АҚШ — мутлақ етакчи

Ҳисоботга кўра, АҚШ дунёдаги энг йирик қурол сотувчи давлат сифатида ўз мавқеини янада кучайтирган. 2021–2025 йилларда глобал қурол экспортининг 42 фоизи айнан Америкага тўғри келган. Бу кўрсаткич аввалги беш йиллик даврга нисбатан 6 фоиз пунктга юқори.

Америка қуролларини жами 99 давлат сотиб олган. Уларнинг 35 таси Европада, 18 таси Америка қитъаларида, 17 таси Африкада, яна 17 таси Осиё ва Океанияда жойлашган. Яқин Шарқда эса 12 давлат АҚШ қуролларини импорт қилган.

Сўнгги йигирма йил ичида биринчи марта АҚШ қурол экспортининг энг катта қисми Яқин Шарққа эмас, балки Европага тўғри келди. Европа улуши 38 фоизни ташкил этди.

Яқин Шарқ эса 33 фоиз билан иккинчи ўринга тушди

Америка қуролларининг энг йирик харидори ҳали ҳам Саудия Арабистони ҳисобланади. Бу мамлакат АҚШ қурол экспортининг 12 фоизини ташкил қилади.

Тадқиқотчи Питер Веземаннинг фикрича, АҚШ нафақат илғор ҳарбий технологияларни етказиб беради, балки қурол савдосини ташқи сиёсат воситаси сифатида ҳам қўллайди. Шу орқали Вашингтон ўз иттифоқчилари билан стратегик алоқаларни мустаҳкамлайди.

Франция иккинчи ўринда

Қурол экспорти бўйича иккинчи ўринни Франция эгаллаб турибди. 2021–2025 йилларда Париж қурол экспорт ҳажмини 21 фоизга оширишга муваффақ бўлди.

Шунга қарамай, Франциянинг бозор улуши 9,8 фоизни ташкил қилади ва бу АҚШдан анча орқада. Франция қуролларининг асосий харидорлари Европа ташқарисида жойлашган давлатлар ҳисобланади.

Франция жами 63 давлатга қурол экспорт қилган. Улар орасида Ҳиндистон асосий харидор бўлиб, Франция қурол экспортининг 24 фоизи айнан шу давлат ҳиссасига тўғри келади.

Россия қурол сотишни кескин камайтирди

«SIPRI» ҳисоботига кўра, Россия қурол экспортчилари орасида энг катта пасайишни қайд этган давлат бўлди. 2021–2025 йилларда Россия қурол экспорти 64 фоизга қисқарди.

Натижада Россиянинг глобал қурол бозоридаги улуши 6,8 фоизга тушиб кетди. Бу кўрсаткич аввалги беш йиллик даврда 21 фоизни ташкил қилган эди.

Мутахассислар бу пасайишни асосан Украинадаги уруш билан боғлашмоқда. Уруш Россиянинг ҳарбий-саноат комплексига босим ўтказди ва экспорт салоҳиятини чеклади. Шу билан бирга, Россия қуролларининг халқаро бозордаги обрўси ҳам пасайгани таъкидланмоқда.

Россия қуролларининг асосий қисми атиги учта давлатга сотилган. Ҳиндистон 48 фоиз билан биринчи ўринда турса, Хитой ва Беларус ҳар бири 13 фоиздан улушга эга.

Шу билан бирга, Москва ҳали ҳам 30 та давлат ва бир нодавлат ташкилотга қурол етказиб беришни давом эттирмоқда.

Германия — янги куч маркази

Ҳисоботда энг қизиқарли ўзгаришлардан бири Германия билан боғлиқ. 2021–2025 йилларда Берлин Хитойни ортда қолдириб, дунёдаги тўртинчи йирик қурол экспортчисига айланди.

Германиянинг глобал қурол экспортидаги улуши 5,7 фоизни ташкил этди.

Немис қуролларининг қарийб 24 фоизи Украинага ҳарбий ёрдам сифатида юборилган. Яна 17 фоизи эса бошқа Европа давлатларига етказиб берилган.

Бу Германиянинг Европа хавфсизлигидаги ролини кескин ошираётганини кўрсатади. Илгари Германия мудофаа соҳасида анча эҳтиёткор позицияни эгаллаб келган бўлса, ҳозирда у Европа хавфсизлигида фаол иштирок этмоқда.

Европа — энг йирик харидор

2021–2025 йилларда Европа давлатлари глобал қурол импортининг 33 фоизини ташкил этди. Бу дунёдаги энг катта кўрсаткич ҳисобланади.

Европага қурол импорти 2016–2020 йилларга нисбатан 210 фоизга ошган. Бу эса Россия билан муносабатлар кескинлашгани ва НАТО давлатлари мудофаа қобилиятини кучайтиришга ҳаракат қилаётгани билан изоҳланади.

Европага етказиб берилган қуролларнинг деярли ярми АҚШдан келган. Германия 7,1 фоиз, Франция эса 6,2 фоиз улуш билан кейинги ўринларда турибди.

Украина — асосий импортчи

Россиянинг Украинага қарши кенг кўламли босқинидан кейин Украина Европа давлатлари орасида энг йирик қурол импортчиси бўлиб қолмоқда. 2021–2025 йилларда у глобал қурол импортининг 9,7 фоизини ташкил этди.

Украинага қурол етказиб берувчи асосий давлатлар АҚШ, Германия ва Полша ҳисобланади. 2022 йил февраль ойидан буён камида 36 давлат Киевга турли турдаги асосий қуролларни етказиб берган.

Бироқ 2025 йилда Украинага қурол етказиб бериш ҳажми 2023–2024 йилларга нисбатан камайган. Мутахассислар бу ҳолатни АҚШнинг ҳарбий ёрдам сиёсатидаги ўзгаришлар билан боғлайди.

Глобал қурол бозори қайси томонга кетмоқда?

Сўнгги тенденциялар дунёда қурол савдоси фақат иқтисодий эмас, балки геосиёсий воситага ҳам айланиб бораётганлигини кўрсатмоқда.

АҚШ ҳали ҳам бозорда мутлақ етакчи бўлиб қолмоқда ва унинг таъсири кучаймоқда. Европа эса хавфсизлик таҳдидлари сабаб қурол импортини кескин оширмоқда.

Россия эса санксиялан ва уруш оқибатида ўз позицияларини йўқотмоқда. Германия эса Европа мудофаа саноатининг янги марказларидан бирига айланиб бормоқда.

Таҳлилчиларнинг фикрича, агар глобал геосиёсий зиддиятлар давом этса, келгуси ўн йилликда қурол бозори ҳажми янада кенгайиши мумкин.

Бу эса халқаро хавфсизлик тизими учун ҳам янги саволлар ва муаммоларни келтириб чиқаради.