30 кун кутасиз ёки 450 доллар тўлайсиз: IMEI-кодлари экспертизаси кучайдими?

Ижтимоий тармоқларда тарқалган хабарларга кўра, 6-ноябрдан бошлаб Ўзбекистон аэропортлари орқали хориждан олиб кирилаётган смартфонлар ва уларнинг IMEI-кодлари назорати кучайтирилган. Ижтимоий тармоқлардаги хабарларга кўра, қиймати 1 000 доллардан юқори бўлган iPhone ва бошқа смартфонлар қўшимча экспертизага юборилиши, текширув эса 30 кунгача давом этиши мумкин.

30 кун кутасиз ёки 450 доллар тўлайсиз

«Облако» нашри хабар беришича, айрим фойдаланувчилар iPhone 18 Pro Max учун аввал тахминан 150 доллар тўлаган. Энди эса шу суммага 30 кунгача экспертиза кутиш ёки 450 доллар тўлаб, телефонни бир кунда расмийлаштириш таклиф этилмоқда.

Божхона қўмитасининг нашрга берган изоҳига кўра, 6-ноябрдан бошлаб Ўзбекистонда мобил қурилмаларни олиб кириш ва IMEI-кодларни рўйхатдан ўтказиш устидан назорат кучайтирилди. Айрим ҳолларда смартфонлар қўшимча экспертизага юборилмоқда, у 30 кунгача давом этиши мумкин.

Айтилишича, тезлаштирилган расмийлаштириш нархи телефон моделига қараб 400–1 100 долларгача етиши мумкин.

Шуни таъкидлаш керак: бу рақамлар фақат фойдаланувчиларнинг гапларига асосланган. Бундай тезкор хизматнинг расмий тарифлари ва тартиби ҳақида тасдиқланган маълумот йўқ.

Шу ўринда савол туғилади: агар хабарлар тўғри бўлса, 30 кунлик экспертизани бир кунда якунлаш имконияти қаердан пайдо бўлмоқда? Экспертиза муддати техник жараёнга қараб белгиланади, тўланган пулга қараб эмас.

Агар хабарлар асоссиз бўлса, мутасадди идоралар уларни расман рад этиши керак. Агар асосли бўлса, «тезкор» расмийлаштиришнинг ҳуқуқий асоси, тарифлари ва пул қайси ҳисоб рақамига тўланаётгани очиқланиши лозим.

Iphone нархлари бирданига ошди

Мазкур хабарлар фонида Тошкентдаги «Малика» бозорида 256 GB хотирали iPhone 18 Pro Max нархи 1700 доллардан 1880 долларгача кўтарилган. Бу қарийб 10,6 фоизга қимматлаганини билдиради. Айрим дўконларда бу моделнинг нархи 1900 доллардан ошгани таъкидланмоқда.

Икки ҳолат: 48 та смартфон, қарийб 743 млн сўм

Расмий маълумотларга кўра, назорат кучайтирилишидан мақсад IMEI-кодларни сохталаштириш, бошқа қурилмаларнинг кодларидан фойдаланиш ва телефонларни ноқонуний олиб киришнинг олдини олишдир. Сўнгги кунларда Тошкент халқаро аэропортида бундай ҳолатлардан иккитаси аниқланди.

4-ноябрда умумий қиймати 310 млн сўм бўлган 20 та iPhone ушланган. Божхона қўмитаси маълумотига кўра, айрим йўловчилар декларацияда ўзлари олиб келаётган телефонларнинг эмас, аввал ноқонуний олиб кирилган бошқа қурилмаларнинг IMEI-кодларини кўрсатган. Телефонларнинг дастурий таъминоти ўзгартирилгани учун созламалардаги IMEI-кодлар USSD-сўров орқали аниқланган кодлар билан мос келмаган.

9-ноябрда эса 432,85 млн сўмлик 28 та смартфон аниқланган. «Тошкент-АЭРО» ихтисослаштирилган божхона комплекси хабарига кўра, бу телефонлар декларация қилинмаган ва белгиланган божсиз меъёрдан ортиқ олиб кирилаётган. Улар орасида 9 та iPhone 18 Pro Max, 5 та iPhone 17 ва бошқа русумдаги қурилмалар бўлган. Айрим телефонлар йўловчиларга бошқа шахсларга етказиб бериш учун топширилгани маълум қилинган.

Шундай қилиб, икки ҳолатда жами 48 та смартфон ушланган, уларнинг қиймати қарийб 743 млн сўм. Ҳолатлар юзасидан текширувлар давом этмоқда.

Қоидалар ўзгардими?

Амалдаги тартибга кўра, халқаро аэропортлар орқали Ўзбекистонга кириб келаётган жисмоний шахслар белгиланган шартлар асосида умумий қиймати 1000 долларгача бўлган товарларни божсиз олиб кириши мумкин. Мобил телефонлар учун эса 2 дона миқдорий меъёр бор. Меъёрдан ошса, божхона тўловлари ундирилади.

Бироқ божсиз меъёрдан ошиш билан IMEI-коднинг ҳақиқийлигини текшириш ҳуқуқий жиҳатдан бошқа-бошқа масалалар. Шу сабабли қўшимча экспертиза барча қиммат телефонларга қўлланадими ёки фақат IMEI-коди шубҳали қурилмаларгами, деган савол ҳали очиқ қолмоқда.

Телефонни 30 кунгача сақловга олиш фуқаролар учун жиддий ноқулайлик туғдириши мумкин. Бугун смартфон фақат алоқа воситаси эмас: банк хизматлари, иш ва шахсий маълумотлар ҳам унга боғлиқ.

Шу боис янги текширувнинг ҳуқуқий асослари, у қайси ҳолатларда қўлланиши, экспертиза муддатлари ва телефонларни қайтариш тартиби бўйича расмий тушунтириш керак. Назоратни кучайтириш билан фуқаролар учун қулайлик бир-бирига зид бўлмаслиги керак. Божхона назоратининг самарадорлиги фақат аниқланган ҳуқуқбузарликлар сони билан эмас, қонунга амал қилаётган фуқароларга яратилган шароит билан ҳам ўлчанади.

Маълумотларга кўра, 2026-йилнинг дастлабки тўққиз ойида Ўзбекистонга расман 4 млн дона мобил қурилма импорт қилинган, бюджетга эса 1,6 трлн сўм божхона тўловлари тушган.

Бироқ барча iPhone’лар 30 кунга мажбурий олиб қўйилиши ҳақидаги маълумот ҳозирча бирор расмий ҳужжат билан тасдиқланмаган.