Davlat budjeti nima va u qanday shakllanadi?

Biroq bu pullar aslida qayerdan keladi va ular qanday tartibda taqsimlanadi? Eng muhimi  bu jarayon qonunchilikda qanday belgilangan? Bular haqida batafsil ushbu maqolada tanishishingiz mumkin.

Davlat budjeti

Davlat budjetini shartli ravishda umummilliy miqyosdagi yirik loyiha yoki «startap» deb atash mumkin. Ushbu loyihaning asosiy investorlari esa tashqi kuchlar emas, balki shu mamlakatda mehnat qilayotgan va iste’molchi sifatida ishtirok etayotgan fuqarolar  dehqonlar, ziyolilar va tadbirkorlardir.

fuqarolar individual ravishda o‘zlari uchun shaxsiy mudofaa tizimi, yirik magistral yo‘llar yoki zamonaviy tibbiyot majmualarini qura olmaydilar. Shu sababli, jamiyat a’zolari o‘z mablag‘larini birlashtirishga va ushbu mablag‘larni boshqarishni «menejer» sifatida hukumatga topshirishga kelishadilar.

Bu yerda muhim jihat shundaki, siz rasmiy maosh oluvchi xodim bo‘lmasangiz ham, kundalik ehtiyojlar uchun xarid qilgan har bir mahsulotingiz orqali bilvosita davlat xazinasini to‘ldirishda ishtirok etasiz. Demak, budjet  bu amaldorlar tomonidan boshqariladigan mavhum raqamlar to‘plami emas, balki bevosita xalqning cho‘ntagidan yig‘ilgan va jamiyat manfaatlari uchun yo‘naltirilishi lozim bo‘lgan sarmoyadir. Shu sababli, hukumatning har bir vakili sarflangan har bir tiyin uchun o‘z investorlari, ya’ni xalq oldida hisobdor sanlanadi.

Budjetni shakllantiruvchi manbalar

Davlat budjeti mutlaqo mavhum manbalardan emas, balki aniq uchta yo‘nalish bo‘yicha shakllanadi. Ushbu mablag‘larning har bir tiyini zamirida fuqarolarning iqtisodiy faolligi yotadi.

Birinchi va eng yirik manba  soliqlar. Bu yerda nafaqat maoshingizdan ushlab qolinadigan daromad solig‘i, balki qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) va aksiz soliqlari ham nazarda tutiladi. Muhim jihati shundaki, soliq to‘lovchi bo‘lish uchun albatta rasmiy ish joyiga ega bo‘lish shart emas. Iste’molchi sifatida kundalik xaridlaringiz  hatto do‘kondan oddiy gugurt sotib olishingiz ham bilvosita davlat xazinasiga qo‘shilayotgan hissadir.

Ikkinchi manba tabiiy resurslar sotuvi. Oltin, tabiiy gaz, mis, paxta va boshqa ko‘plab qazilma boyliklarning eksportidan tushadigan mablag‘lar budjetning salmoqli qismini tashkil etadi. Ushbu boyliklarning kimga tegishli ekani esa bosh qomusimizda aniq mustahkamlab qo‘yilgan. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 68-moddasiga ko‘ra:

«Yer, yer osti boyliklari, suv, o‘simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy resurslar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur va ular davlat muhofazasidadir».

Bu huquqiy norma tabiiy resurslardan keladigan har qanday foydaning asl egasi xalq ekanini yana bir bor isbotlaydi.

Uchinchi manba  davlat aktivlari va dividendlari. Bunda davlatga tegishli bo‘lgan yirik kompaniya va zavodlarning faoliyatidan tushadigan foyda ulushi nazarda tutiladi. Shuningdek, davlat xizmatlari, temir yo‘l va aviatsiya chiptalari, yoqilg‘i va kommunal to‘lovlardan keladigan tushumlar ham shu manbaga kiradi. Iste’molchilar ushbu xizmatlar uchun o‘z hamyonlaridan to‘lov qilishlarini inobatga olsak, bu yo‘nalish ham to‘liq xalq mablag‘lari evaziga shakllanishi ayon bo‘ladi.

Xulosa qilganda, davlat budjetining har bir bo‘g‘ini bevosita xalqning iqtisodiy ishtiroki bilan bog‘liq. Demak, budjet hisobidan amalga oshiriladigan har qanday xarajat, qaysidir ma’noda, har bir fuqaroning shaxsiy cho‘ntagidan sarflanayotgan mablag‘dir.

Budjet taqsimoti: Qarorlar kim tomonidan qabul qilinadi?

Budjet taqsimoti - bu yig‘ilgan mablag‘larni bir yil davomida qaysi sohalarga va qancha miqdorda yo‘naltirishni belgilash jarayonidir. Idealda bu jarayon xuddi oilaviy budjetni rejalashtirishga o‘xshaydi: daromadlar olingach, eng muhim ehtiyojlar (ta’lim, tibbiyot, infratuzilma) uchun mablag‘ ajratiladi.

Jarayon har yili kuz faslida Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan kelgusi yil uchun xarajatlar loyihasini tayyorlashdan boshlanadi. Vazirlik har bir sohaning ehtiyojini o‘rganib, umumiy xazinadan ulush ajratishni taklif qiladi. So‘ng ushbu hujjat Konstitutsiyaning 99-moddasiga ko‘ra, avvalo Qonunchilik palatasida uch o‘qishda ko‘rib chiqilib, shundan so‘ng parlamentning yuqori palatasi  Senatga yuborilishi kerak. Ya’ni Oliy Majlisda budjet loyihasi tasdiqlanishidan oldin deputatlar bu loyihani birma-bir ko‘zdan kechirib, Moliya vazirligidan: «Nega ta’limga ajratilgan pul kam?», «Bu sohadagi xarajatlar nega asossiz oshgan?» deb savollar berib turishga haqli.

Biroq amaliyotda jarayonlar doim ham yuqoridagidek silliq kechmaydi. Masalan, Qonunchilik palatasi 2025 yil budjeti uchun xarajatlarning 41 trln so‘mga oshishini hech qanday translyatsiya va xabarlarsiz tasdiqlagan edi. Iqtisodiyot va moliya vazirligi parlament deputatlariga budjet xarajatlarining nima sababdan keskin oshgani, tuzatishlar qanday ko‘rib chiqilgani va qabul qilingani yuzasidan rasmiy manbalarda ma’lumot ham bermagan edi. (Bu haqda batafsil) 

Shunday qilib, Iqtisodiyot va moliya vazirligi yil davomida budjet xarajatlarini oshirish bo‘yicha tashabbuslarni parlament muhokamasiga chiqarmagan, qo‘shimcha xarajatlarning zarurligiga oid ma’lumotlarni deputatlarga taqdim etmagan. Deputatlar ham so‘rashmagan bo‘lsa kerak, har holda, loyiha yil oxirida Qonunchilik palatasiga kiritilgan.

Iqtisodchi Otabek Bakirovga ko‘ra, yil tugashiga bir necha kun qolganda belgilangan ortiqcha va allaqachon ishlatilgan xarajatlarni parlamentga tasdiqlatish yangilik emas. Ammo yashirincha tasdiqlatib olish bundan avval kuzatilmagan hodisa bo‘lgan. 

2024 yil yakunida davlat organlari va tashkilotlarining xarajatlari qonunda belgilanganidan naq 10 trln so‘mga oshib ketgandi. Nega oshgan? Qanday xarajatlar qilingani esa so‘roqlar ostida qolgan. Va o‘sha yili bolalar nafaqalari va moddiy yordamlar miqdori 2 trln so‘mgakamaytirilgandi. Natijada, 2024 yilda davlat budjeti xarajatlari 255,4 trln so‘mdan 265,4 trln so‘mga ko‘paygan. 2024 yilda tuzatishlarni ko‘rib chiqish Qonunchilik palatasida 9 daqiqa davom etgan.

Bu hali hammasi emas. 2023 yilda ham yil yakuniga 15 kun qolganda davlat budjeti to‘g‘risidagi qonun o‘zgartirilgan edi. Deputatlar umumiy budjet taqchilligi chegarasini YAIMga nisbatan 3 foizdan 5,5 foizga, yillik tashqi qarz chegarasini esa 4,5 mlrd dollardan 5,5 mlrd дolларgaчаoshirishни ma’qullashgan. 20 daqiqada hammasi ko‘rib chiqilgandi.

Nega bunday bo‘lyapti? Iqtisodchi Otabek Bakirov masalaning ildiziga ishora qilib, shunday degan edi:

«Asosiy xatar daromadlarning shakllanishida. Oltin va mis qimmatlashganda xazinaga qo‘shimcha pul tushadi. Lekin tizimda intizom yetishmasligi ortiqcha daromadni jamg‘arish o‘rniga, uni tez va nazoratsiz o‘zlashtirishga moyillikni kuchaytiradi. Agar aniq cheklovlar bo‘lmasa, har qanday qo‘shimcha mablag‘ga mos ravishda «loyiha» ham topiladi».  

Ya’ni, agar nazorat bo‘shatib qo‘yilsa, hukumat vakillari qo‘shimcha foydani yangi maktablar qurishga emas, qiymati shishirilgan va foydasiz loyihalarga «yopish»ga sarflab yuboraverishlari mumkin. Xuddi davlat tadbirida bitta somsani 70 ming so‘mga olishganidek.

Nega pullar manziliga yetib bormaydi?

Budjet taqsimotidagi eng katta muammolardan biri  ajratilgan mablag‘larning quyi bo‘g‘inlardagi ijrosidir. Mablag‘lar vazirliklar kesimida bo‘lingandan so‘ng, ular ichki yo‘nalishlarga qayta taqsimlanadi va bu jarayonga Iqtisodiyot va moliya vazirligi doim ham aralasha olmaydi.

Agar taqsimlangan pullar korrupsiyaga uchrab, muammolarni hal qilish o‘rniga mansabdorlarning shaxsiy manfaatlariga yo‘naltirilsa, kutilgan natijaga erishib bo‘lmaydi. Shu sababli ham, yil yakuni bo‘yicha hisobotlarda deputatlar ajratilgan pullarning taqdirini sinchiklab surishtirishlari shart.   

Dabdaba kimning hisobidan?

Mansabdor shaxslarning dabdabali hayoti, omma oldiga taqib chiqadigan qo‘l soatlari ijtimoiy tarmoqlarda muhokama qilinganda: «Bu mening shaxsiy hayotim» degan vaj mutlaqo o‘rinsizdir. Zero, ular xalq pulini boshqarish ishonib topshirilgan «menejerlar» va xalq xizmatchilaridir.

Davlat xizmatchisi bo‘lishning o‘z talablari bor. Ulardan biri  budjet hisobidan sarflangan har bir tiyin xalq nazoratida bo‘lishi shart. Xizmat uchun sotib olinayotgan qimmatbaho mashinalar, chet el safarlari, turli festival va tadbirlar budjet mablag‘lari hisobidan amalga oshirilsa, ular albatta asoslanishi va ajratilgan limitdan oshmasligi lozim.

Prezident Shavkat Mirziyoyev mansabdorlarni insofga chaqirib, bu borada shunday degan edi:

«Qani budjetni puli? Hammasi kistaga ketyabdi, uch yil ishlamasdan 4 etaj uy qurasan hammang, 20 ta mashina olasan. Qayerdan? Nima oylikdan olasanmi? Sal insofli bo‘lgin. O‘g‘ri bo‘l insofli bo‘l sal».

Shu sababli, oddiy fuqaro sifatida budjet sarfi haqida savol berish nafaqat sizning haqqingiz, balki konstitutsiyaviy majburiyatingiz hamdir. Bu yerda gap kimningdir boyligiga hasad qilish emas, balki adolat va mas’uliyat haqida ketmoqda.

Ochiqlik va «Open Budget»

So‘nggi yillarda yo‘lga qo‘yilgan «Tashabbusli budjet» (Open Budget) tizimi jamiyat hayotida muhim burilish yasadi. Endilikda fuqarolar o‘z mahallasidagi muammoni hal qilish uchun hokim eshigida navbat kutmasdan, o‘z soliqlarining bir qismini qayerga yo‘naltirishni mustaqil hal qilmoqdalar.

Biroq, tan olish kerakki, «Tashabbusli budjet»  bu ulkan xazinaning «dengizdan tomchisi», xolos. Budjetning asosiy va katta qismi hamon yopiq eshiklar ortida, murakkab raqamlar va hisobotlar ichida qolmoqda.

Nima uchun budjetning ochiqligi biz uchun muhim? Chunki shaffoflik bo‘lmagan joyda korrupsiya va isrofgarchilik ildiz otadi. Faqat ochiqlik orqali biz amaldorlarni hisobdor qilishga va budjetning talon-toroj bo‘lishiga chek qo‘yishga erishamiz. Hozirda 2020 yildan buyon muhokama qilinayotgan «Mansabdorlarning mol-mulklarini deklaratsiya qilish» tizimi hali to‘liq tasdiqlanmagan bo‘lsa-da, bu taklif kun tartibidan tushgani yo‘q. Umid qilamizki, yaqin yillarda ushbu tizim hayotga tadbiq etiladi va davlat budjeti shaffof tarzda taqsimlanishni boshlaydi.

Maqolaning yakuniy va eng muhim xulosaviy qismini tahdim etilgan ssenariy asosida, professional va tahliliy uslubda kirill alifbosiga o‘girdim. Raqamlar va mantiqiy ketma-ketlik to‘liq saqlab qolindi.

Davlat qarzi – sizning qarzingiz

Davlat budjetining holatini tushunish uchun ikkita muhim tushunchani bilish lozim: profitsit va defitsit.

Agar davlatning daromadlari xarajatlaridan ko‘p bo‘lsa, bu profitsit hisoblanadi. Bunda xazinada ortiqcha mablag‘ qoladi va uni zahiraga olib qo‘yish yoki yangi loyihalarga yo‘naltirish mumkin. Ammo O‘zbekiston va dunyoning ko‘p davlatlarida teskari holat kuzatiladi.

Qachonki davlatning xarajatlari uning topgan daromadlaridan oshib ketsa, bu budjet defitsiti(taqchilligi) deb ataladi. Mana shu yerda davlat yo zahiradagi pullarni ishlatadi, yoki qarz olishga majbur bo‘ladi.

Davlat budjeti xalqniki ekanligidan kelib chiqsak, demak davlat qarzi ham  xalqning qarzidir. O‘zbekistonning davlat qarzi 2025 yil yakuni bo‘yicha 46,8 mlrd dollarni tashkil qildi. Agar bu raqamni aholi soniga taqsimlab ko‘rsak, taxminan har birimizning bo‘ynimizda o‘rtacha 15–16 million so‘m atrofida qarz bor.

To‘g‘ri, bu biz bankdan imzo qo‘yib olgan shaxsiy qarzimiz emas. Lekin bu baribir biz to‘laydigan umummilliy majburiyatdir. Davlat qarzni o‘z cho‘ntagidan to‘lamaydi; u qarzni yana o‘sha siz to‘laydigan soliqlar, mamlakatning tabiiy boyliklari va milliy valutaning qadrsizlanishi hisobidan qaytaradi. Ya’ni, bugungi hashamdor binolar va tezkor loyihalar uchun olingan qarzlarni ertaga siz va farzandlaringiz foizlari bilan to‘lashingiz kerak bo‘ladi. Qarz miqdori oshgani sayin, budjetning katta qismi ijtimoiy sohaga emas, balki qarzga xizmat ko‘rsatishga yo‘naltirila boshlaydi. Bu esa maktab va shifoxonalarga ajratilishi kerak bo‘lgan mablag‘ning kamayishi demakdir.

Qarz olish doim yomonmi?

Aslida qarz olishning o‘zi doim ham yomon hodisa emas. U ko‘proq kelajakdan olingan «avans»ga o‘xshaydi. Agar bu mablag‘ daromad keltiruvchi sohalarga yo‘naltirilsa, olingan foydadan qarzlarni yopish mumkin. Ammo pullar samarasiz loyihalarga, korrupsion sxemalarga yoki amaldorlarning vaqtinchalik komfortiga sovurilsa, qarzni to‘lash yuki soliqlar va oshirilgan xizmat narxlari ko‘rinishida xalq gardaniga tushadi. Shuning uchun eng muhim narsa qarzning o‘zi emas, balki uning nimaga sarflanayotganidir.

2025 yil yakuniga ko‘ra, O‘zbekistonning davlat tashqi qarzi quyidagi sohalarga yo‘naltirilgan:

· 50% — bevosita budjetni qo‘llab-quvvatlashga;

· 14% — yoqilg‘i-energetika sohasiga;

· 8% — qishloq va suv xo‘jaligiga;

· 8% — transport va transport infratuzilmasiga;

· 8% — uy-joy va kommunal sohaga.

Xalq – davlat «startapi»ning investori

Xulosa qilib aytganda, «davlatning puli» degan tushuncha shunchaki qog‘ozdagi atamadir. Aslida bu siz-u bizning pulimiz. Siz shunchaki fuqaro emas, balki yashayotgan davlatingizning chinakam investorisiz. Sizning har bir mehnatingiz va topayotgan daromadingiz ortidan nafaqat shaxsiy hayotingiz, balki butun jamiyat rivojlanadi.

Shu sababli, o‘z pullaringiz taqdiriga befarq bo‘lmang. Chunki siz tikkan sarmoya qayerga va qanday sarflanishi ertangi hayotingiz sifatini hamda farzandlaringiz taqdirini belgilaydi. O‘z haq-huquqlaringizni biling va o‘z sarmoyangizni nazorat qilishdan charchamang. Siz rivojlansangiz  jamiyat o‘sadi, jamiyat o‘ssa  davlatimiz qudratli bo‘ladi.