Эрон уруши глобал иқтисодиётга тўрт тўлқинда таъсир қилади

Агар эртагаёқ Эрон, АҚШ ва Исроил ўртасида тинчлик битими эълон қилиниб, Ҳўрмуз бўғози қайта очилса ҳам, бу уруш тугаганини англатмайди.

Урушлар осмонда ракеталар учишдан тўхтаган куниёқ якунига етмайди. Улар глобал савдо тизимига етказилган таркибий зарар — нарх-наво, шартномалар, молиявий ҳисоботлар ва сиёсий легитимлик орқали ўз таъсирини тўлиқ ўтказиб бўлгандан кейингина ҳақиқий маънода тугайди.

Масалан, 1990 йилги Кўрфаз урушининг таъсири ўнлаб йиллар давом этганини эслаш кифоя. Низодан сўнг Ироқнинг хом нефт қазиб олиш ҳажми ўн йил давомида урушдан олдинги даражага қайта олмади. Ироқ давлати эса БМТ томонидан белгиланган Қувайтга етказилган 52,4 миллиард долларлик товон пулини 2022 йилга қадар тўлаб келди. Худди шундай, Украина урушининг дастлабки кучли зарбаси 2022 йилда сезилган бўлиши мумкин, аммо у ҳамон бутун дунё бўйлаб иқтисодиётларни ларзага солмоқда ва уруш тугагандан кейин ҳам бу таъсир давом этаверади.

Эрон уруши ўз бадалини эндигина кўрсатишни бошлади — бу бадални эса, одатдагидек, низони бошлашда ҳеч қандай иштироки бўлмаган давлатлар тўлайди. Мазкур урушнинг глобал таъсири тўртта тўлқинда намоён бўлади.

Биринчи тўлқин: Энергетика ва инфляция

Биринчи тўлқинни барча кўриб турибди. Хом нефт нархи ўзгаради, унинг ортидан суюлтирилган табиий газ (СТГ) нархи кўтарилади, юк ташиш тарифлари кескин ошади ва матбуот энергетик инфляцияни гўёки энг асосий муаммодек бонг ура бошлайди.

Аслида ундай эмас. Бу фақатгина занжирнинг бошланиши, холос.

Энергия ресурслари деярли барча савдо товарлари учун бошланғич хомашё ҳисобланади ва бу таъсир башорат қилса бўладиган кетма-кетликда юз беради. Масалан, бутун дунё бўйлаб аммиак ишлаб чиқарувчилар учун табиий газ умумий харажатларнинг 70–80 фоизини ташкил қилади. Натижада, давомли газ инқирозидан бир неча ой ўтгач, ўғит нархлари ҳам қимматлаша бошлайди.

Ҳозирги вазият босимни бир вақтнинг ўзида икки йўналишда кучайтирмоқда: бу узилиш жаҳон бозорини нафақат СТГдан, балки глобал аммиак экспортининг қарийб 30 фоизини ва жаҳон карбамид экспортининг 35 фоизини таъминлайдиган Кўрфаз ўғитларидан ҳам маҳрум қилади. Чунки уларнинг асосий қисми айнан Ҳўрмуз бўғози орқали ташилади.

Тахминан икки экин мавсуми ичида озиқ-овқат нархлари ҳам ўғит нархининг кўтарилиши ортидан эргашади. 12–18 ой ичида эса саноат товарларининг нархи энергия нархларига мослашади.

Иккинчи тўлқин: Савдо тизимидаги таркибий бузилиш

Иккинчи тўлқин ҳақида эса деярли ҳеч ким гапирмаяпти. Бу — савдо тизимининг ўзига етказиладиган таркибий (архитектуравий) зарардир. Инқироз даврида кескин ўзгарган йўналиш ва харажатлар кейинчалик аввалги ҳолатига қайтишни истамайди.

Қизил денгизда нима содир бўлганини эсланг. 2023 йил охирида ҳусийчиларнинг кемаларга ҳужумлари бошланганидан сўнг, Боб ал-Мандаб бўғози орқали контейнер ташувлари кескин тушиб кетди ва карвонлар Яхши Умид бурни томон бошқа йўналишга буриб юборилди. Осиёдан Европага қатнайдиган танкерлар учун транзит вақти 16 кундан 32 кунгача чўзилди; ҳар бир қатнов учун қўшимча ёқилғи ва капитал харажатлар кўринишидаги йўқотиш эса 1 миллион долларни ташкил этди.

Мантиқан ўйлаб қараганда, хавфсизлик таъминланганидан кейин кемалар яна эски йўлига қайтиши керак эди. Лекин ундай бўлмади. Чунки юк ташувчилар, суғурта компаниялари ва савдогарлар аллақачон узунроқ йўналиш орқали ишлашга кўникиб, ўз харажатларини шу янги тизимга мослаштириб бўлишган эди. Ортга қайтиш эса бозор бажаришни истамаган мувофиқлаштирилган ҳаракатни талаб қиларди. Орадан икки йил ўтган бўлса-да, Қизил денгиздаги қатнов ҳамон 2023 йилгача бўлган кўрсаткичдан анча пастлигича қолмоқда.

Учинчи тўлқин: Глобал Жанубнинг қашшоқлашиши

Учинчи тўлқин — бу Глобал Жануб (ривожланаётган давлатлар) га кўрсатиладиган мураккаб иқтисодий таъсирдир.

Ривожланган иқтисодиётлар энергия ва юк ташишдаги инқирозларни молиявий захиралар, захира валюталари ва диверсификация қилинган таъминотчилар орқали юмшата олади. Ривожланаётган давлатлар эса ушбу зарбаларни импортни қисқартириш, миллий валютанинг қадрсизланиши, ўғитларни меъёрлаш ва очлик орқали қабул қилишга мажбур. Ривожланган мамлакатларда озиқ-овқат уй хўжалиги харажатларининг ўртача 16 фоизини ташкил қилса, кам даромадли давлатларда бу кўрсаткич 44 фоизга тенг.

Бу шунчаки бозорнинг табиий қонунияти эмас. Бу — қайта тақсимлаш. Яъни, дунёдаги энг қашшоқ оилаларнинг фаровонлигини хомашё экспортчиларига ҳамда савдо воситачиларига ўтказиб бериш деганидир.

Ҳеч қандай ўт очишни тўхтатиш келишуви бундай ноҳақ тақсимотни изига қайтара олмайди. Бирорта ҳам умумий шартнома бу жараённи бекор қила олмайди. Чунки урушга якун ясовчи дипломатик воситалар уруш келтириб чиқарган иқтисодий талофатларни тузатиш учун ишлаб чиқилмаган. Аксинча, маблағларнинг бундай оқиб ўтиши глобал иқтисодиётда ўзига хос «янги меъёр»га айланиб, тизимга чуқур сингиб кетади.

Тўртинчи тўлқин: Сиёсий инқирозлар

Тўртинчи тўлқин — сиёсий. Таъминот занжиридаги ларзалар фақатгина молиявий ҳисоботларда тўхтаб қолмайди. Улар ижтимоий шартномаларга ва давлат легитимлигига путур етказади.

«Араб баҳори» асосан буғдой нархининг кескин ошиши сиёсий инқирозга айланишининг натижаси эди. Шри-Ланка ҳукуматининг қулаши пандемиядан аввалроқ бошланган валюта ва қарз инқирозларининг янада чуқурлашуви ортидан юз берди. Покистондаги 2022–2023 йиллардаги тартибсизликлар эса 2022 йилда жаҳон энергия нархларининг кескин ўсиши оқибатида ёмонлашган тўлов баланси инқирозининг маҳсули бўлди.

Эрон уруши ортидан келиб чиқадиган инфляция тўлқини биринчи галда Глобал Жануб мамлакатлари учун энг оғир зарба бўлади. Сабаби, бу давлатларнинг молиявий имкониятлари ўта чекланган, ҳукуматларнинг халқ олдидаги сиёсий ишончи тугаб битган ва аҳолиси пандемиядан буён кетма-кет инқирозлардан силласи қуриган ҳолатда. Айрим ҳукуматлар бундай кучли зарбага дош беролмай, қулаши муқаррар.

Оқибатда юзага келадиган бу беқарорлик, ҳар доимгидек, глобал иқтисодиётни издан чиқарган урушнинг кутилган натижаси деб эмас, балки айнан жабр кўрган мамлакат ичидаги «нотўғри бошқарув» ва «ҳукуматнинг лаёқатсизлиги» сифатида баҳоланади.