Гербни ўзгартириш: қайси давлатлар бу ишни қилган?

Жорий ҳафта давомида Ўзбекистон касаба уюшмалари федерацияси раиси, сенатор ва сиёсатшунос Қудратилла Рафиқовнинг давлат гербидаги пахта ва ғалла рамзларини танқид қилгани давлат гербини ўзгартириш масаласини кун тартибига олиб чиқиб, кенг муҳокамаларга сабаб бўлди. Баъзи депутатлар ва фаоллар бу ташаббусни қўллаб-қувватласа, айримлар бугунги кунда бунданда муҳим масалалар борлиги, гербни ўзгартириш бюджет учун катта харажатларни келтириб чиқаришини айтмоқда.
 
Муҳокамалар давом этар экан, VAQT.UZ дунёнинг бошқа давлатларида гербни алмаштириш амалиёти қандай амалга оширилгани ҳақидаги маълумотларни бир жойга тўплади.

Давлат рамзларини, хусусан гербларни янгилаш жаҳон миқёсидаги тенденция ҳисобланади. Бунинг сабаблари турлича: гералдик хатолардан тортиб, эскирган ва ҳаракатсиз шаклларгача. Умуман олганда, дунёдаги ўнлаб давлатлар ўз тарихида гербларини бир неча бор ўзгартирган.

Туркманистон

Туркманистон постсовет ҳудудида давлат гербини энг кўп алмаштирган мамлакат ҳисобланади. Мустақилликдан бери давлат ўз рамзини уч марта ўзгартирган.

Янги қонунга мувофиқ гербнинг ранглари, шакли ва ўлчамлари ўзгарган. Аввалги вариантлардаги тасвирлар ҳозиргисига нисбатан анча кичик бўлган ва герб доира шаклида тасвирланган.

2003-йилдан буён эса у сариқ-олтин рангли ҳошия билан ўралган катта яшил саккизбурчак шаклида тасвирланади. Икки квадратдан ҳосил бўлган юлдуз фаровонлик, тинчлик ва осойишталик рамзи ҳисобланади.

 
Мамлакат герби туркман халқининг аждоди Ўғузхон ва қадимда қудратли империя барпо этган Салжуқийлар сулоласининг маданий меросини ўзида мужассам этган.

Давлат рамзининг илдизлари эса тўрт минг йилдан ортиқ тарихга эга.
 
Беларус
 
1919-йилгача Беларус Халқ Республикасининг герби «Погоня» бўлган. Бу рамз илк бор Литва буюк князи Витен даврида расмий тарзда қўлланилган.

Беларус Совет Социалистик Республикаси гербининг асоси эса Россия Совет Федератив Социалистик Республикаси герби бўлган: чиқиб келаётган қуёш нурлари фонидаги ўроқ ва болға, бошоқлар ҳамда барча мамлакатлар пролетарларини бирлашишга чақирувчи ёзув.
 
1927-йилда герб янги элементлар билан тўлдирилди: беда ўсимлиги, дуб шохи, беш қиррали юлдуз ва БССР ҳудуди туширилган ер шари қисми. Лентадаги «Барча мамлакатлар пролетарлари, бирлашинг!» шиори рус, беларус, поляк ва идиш тилларида ёзилди. Кейинги йилларда ҳам айрим элементлар ўзгариб борган.

1991-йилда мустақилликка эришгач, Беларус герби сифатида яна «Погоня» қабул қилинди. Бироқ орадан тўрт йил ўтиб, республика референдумида мамлакат президенти Александр Лукашенконинг БССР рамзлари асосида давлат гербини тиклаш ҳақидаги таклифи қўллаб-қувватланди.

1995-йилги референдумдан кейин Беларус герби икки марта ўзгартирилди. Биринчи марта – 2012-йилда. Ўшанда ундаги шрифт ва ер шари тасвиридаги ранглар бироз ўзгартирилган эди.

2021-йилда эса ҳокимият янгиланган эмблемани тасдиқлашга қарор қилди. Ер шаридаги материклар ранги ўзгартирилиб, кўк ранг ўрнига тўқ сариқ ранг берилди. Шарнинг ўзи ҳам бироз бурилди – энди унда Беларус жойлашган Европа қисми кўриниб туради.

Мамлакат контури яшил эмас, олтин рангда тасвирланди. Шунингдек, бошоқлар, беда ва зиғир шакллари ҳам ўзгартирилди. Мамлакат гералдик кенгашига кўра, бу элементлар фаровонлик ва тўкинликни англатади.
Давлат рамзининг янги вариантида қизил юлдуз қирралари ҳам ўзгартирилган. Бу таклифни фуқаролар билдирган. Уларнинг фикрича, аввалги вариантда юлдуз қирралари ҳаддан ташқари ўткир ва ҳарбий юлдузга ўхшаб кетган.
 
 
Непал
 
Непал давлат герби тўрт марта ўзгартирилган. Охирги вариант 2020-йилда тасдиқланган.

Ҳозирги гербда Эверест тоғининг тасвири, эркак ва аёл қўлларининг қўл бериб кўришиши – гендер тенглиги рамзи – ҳамда гуллар гирлянди акс этган. Унинг устида мамлакатнинг географик чегаралари шаклидаги оқ силуэт жойлашган. Харитага шунингдек Калапани дарё ҳавзаси ҳам киритилган.

Қизиғи шундаки, гербнинг барча версияларида марказий ўринда доимо Эверест тоғининг тасвири бўлган.
Аввалги вариантларда герб шакли ва санскрит ёзувлари ўзгартирилган. Шунингдек, уларда индуист худолари, ҳайвонлар ва анъанавий кийим-кечаклар тасвирланган эди. Замонавий версияда эса бу элементлар йўқ.

Шу билан бирга, Непал герби дунёдаги энг мураккаб герблардан бири ҳисобланади.
 
БАА
Бирлашган Араб Амирликлари герби ҳам ўзгаришларга учраган. 2008-йилдан буён унда мамлакатдаги якка ҳокимият рамзи ҳисобланган сариқ лочин тасвирланади.

Лочин думидаги еттита пат Бирлашган Араб Амирликлари таркибидаги етти амирликни англатади. Қушнинг кўкрагида эса мамлакат миллий байроғи ранглари туширилган қалқон жойлашган.

Аввалги давлат рамзида эса лочин кўкрагида жасорат ва мустақиллик рамзи бўлган қизил доира тасвирланган эди. Унинг ичида денгиз тўлқинлари узра сузиб бораётган ёғочдан ясалган «доу» елканли кемаси акс этган.
Айнан шундай кемаларда араб ғаввослари денгизга чиқиб, марварид териш билан шуғулланган.
 
 
Қозоғистон
 
Қозоғистон герби ҳам мустақилликка эришгандан сўнг тубдан ўзгарди. Бугунги герб доира шаклига эга бўлиб, кўк фонда шанирақ тасвири жойлашган. Ундан қуёш нурлари каби ҳар томонга уиқлар (таяничлар) тарқалади. Шанирақнинг ўнг ва чап томонида афсонавий қанотли тулпорлар тасвирланган. Гербнинг юқори қисмида ҳажмли беш қиррали юлдуз, пастки қисмида эса «QAZAQSTAN» ёзуви жойлашган.

Ҳозирги давлат герби тасвирига бир неча бор – 1996, 2008, 2014 ва 2018 йилларда – ўзгартишлар киритилган. Бироқ экспертлар фикрича, унда совет ўтмишини эслатувчи айрим элементлар, масалан беш қиррали юлдуз сақланиб қолган. Шунингдек, мутахассислар гербни ҳаддан ташқари мураккаб ва деталларга бой деб ҳисоблайди.

Хусусан, гералдика мутахассислари амалдаги гербда бир-бирига мос келмайдиган услубий элементлар борлигини таъкидлайди. Масалан, металл устига металл қўйилиши ва «Qazaqstan» ёзуви совет анъаналарига ишора сифатида баҳоланади.

2024-йил 15-март куни Атирауда бўлиб ўтган Миллий қурултойнинг учинчи йиғилишида президент Қосим-Жўмарт Тўқаев миллий тарихнинг кўламини англаш зарурлигини таъкидлаб, Қозоғистонни тўғридан тўғри Жўчи улуси — Олтин Ўрданинг вориси сифатида кўрсатиб, амалдаги давлат гербини ўзгартириш таклифини илгари сурди. Унинг фикрича, давлат герби ҳақида мутахассислар ва фуқаролар, жумладан ёшлар томонидан билдирилаётган танқидий мулоҳазаларга эътибор қаратиш лозим. Хусусан, гербнинг жуда мураккаб экани, унда турли услублар аралашиб кетгани ва совет даврига хос белгилар сақланиб қолгани айтилмоқда. Президентнинг таъкидлашича, умумий келишувга эришилса, махсус комиссия тузилиб, масала ҳар томонлама ўрганилиши, жамоатчилик муҳокамалари ўтказилиши ва сўнгра янги давлат герби учун очиқ танлов эълон қилиниши мумкин. Шу билан бирга, у вилоят ва шаҳарлар рамзларини стандартлаштириш, уларни мамлакатнинг асосий тимсоллари билан уйғунлаштириш зарурлигини ҳам қайд этди.

Ўшанда Қозоғистонда ҳам шу мавзу атрофида жамоатчилик муҳокамалари кучайиб кетганди. Айримлар герб енгил ва содда бўлиши шарт эмаслигини айтиб, Швеция, Белгия, Бразилия ва Буюк Британия каби давлатлар гербларини мисол қилиб келтирди. Бошқалар эса Швейцария, Япония, Баҳрайн, Германия ва Украина тажрибасига таяниш кераклигини айтишмоқда — бу давлатларда кўпинча содда эмблемалар герб ўрнида ишлатилади.

Муҳокамалар жараёнида, ҳукмрон партия «Аманат»дан депутат Мурат Абенов ижтимоий тармоқда Қозоғистон гербининг келиб чиқиши ҳақида баҳсли маълумотни илгари сурди. Унинг ёзишича, ҳозирги герб дастлаб Ўзбекистондаги мутахассислар гуруҳи томонидан яратилган ва Тошкентда тайёрланган, шу сабабли маҳаллий дизайнерлар унда иштирок этмаган.

Абеновнинг маълумотларига кўра, герб муаллифи сифатида Жандарбек Малибеков бошчилигидаги гуруҳ тилга олинади. У буни Тошкентдаги иш жараёнини тасдиқловчи архив суратлари билан изоҳлаган. Расмий маълумотларга кўра эса, Қозоғистоннинг амалдаги герби муаллифлари сифатида Шота-Аман Уалиханов ва Жандарбек Малибеков кўрсатилган.

Ўша пайтда ижтимоий тармоқларда яна бир қизиқ гап пайдо бўлганди. Эмишки, гербни алмаштириш ғояси Қосим-Жўмарт Тўқаевнинг биринчи президент Нурзултон Назарбоевга яқин олигархларнинг қўлида тўпланган катта миқдордаги нақд пулларни айланмага қайтаришга мажбур қилиш истаги билан боғлиқ экан. Шу сабабли кўпчилик президент бу ташаббусдан воз кечади, деган фикрда бўлган. Бугунги кунга келиб эса гербни ўзгартириш масаласи кун тартибидан тушиб қолди.


Герб нега муҳим?
 
Илк герблар милоддан аввалги даврлардаёқ пайдо бўлган бўлиб, тангалар ва муҳрларда тасвирланган. Ўрта асрларда феодал давлатлар шакллана бошлаганида, ҳукмдорларнинг шахсий герблари ва байроқлари одатда алоҳида давлат ёки халқнинг рамзига айланган.

Ўтган асрда олимлар ва экспертлар жаҳон амалиётида давлат герблари ўзгаришининг бир неча босқичини ажратиб кўрсатган. Феодал-уруғчилик герби династик гербга айланган, монархиялар бекор қилингач эса кўплаб давлатларда унинг асосини мамлакатнинг ижтимоий-иқтисодий тараққиёт моделини ифода этувчи сиёсий эмблемалар ташкил этган. Кейинчалик гербларда миллий ўзига хослик рамзлари пайдо бўла бошлаган.
Фақат ўтган аср бошларида давлатлар ўз герблари ва байроқларининг рамзий маъносини қонунчилик ҳужжатларида белгилай бошлади. Кейинчалик бу жараён кучайиб, 1970–1990 йилларда энг юқори нуқтасига етди.

Шундай қилиб, герб давлат рамзларининг ажралмас қисми бўлиб, давлат тараққиёти билан табиий равишда ўзгариб боради. Уни мустақил мамлакатнинг энг кенг тарқалган ва муҳим фарқловчи рамзларидан бири деб аташ мумкин. Герб мамлакат тарихи, маданияти, халқ анъаналари ва ижтимоий-сиёсий моҳиятини акс эттириб, муайян давлат ёки ҳудуднинг ўтмиши ва бугунидаги тарихий жараёнларга ойдинлик киритади.
Ўтган асрда дунё мамлакатлари гербларининг ўзгариши турли сабаблар билан боғлиқ бўлган ва жамиятлардаги тарихий, сиёсий ҳамда маданий ўзгаришларни акс эттирган. Бир нарсани аниқ айтиш мумкин: давлат рамзлари, хусусан гербларни янгилаш – бу жаҳон миқёсидаги тенденциядир.

Герблар давлат тузумидаги ўзгаришларни, масалан инқилоблар, мустақилликка эришиш ёки сиёсий ислоҳотлардан кейинги жараёнларни акс эттирган ҳолда ривожланишда давом этмоқда. Миллий ўзига хосликни сақлаб қолиш ёки янги рамзларни акс эттириш истаги каби маданий омиллар ҳам гербларнинг ўзгаришида муҳим ўрин тутади.

Жуда қиммат жараён
 
Давлат гербини ўзгартириш жуда қиммат жараён бўлиши мумкин. Аниқ сумма мамлакат ҳажми, герб қанчалик кенг қўлланиши ва ўзгариш даражасига боғлиқ. Одатда харажатлар бир нечта йўналишдан иборат бўлади:
*ҳужжатлар ва паспортлар

*пул банкнотлари ва тангалар

*давлат идоралари пештоқлари

*ҳарбий ва полиция белгилар

*мактаб дарсликлари

*расмий сайтлар ва электрон тизимлар

*элчихоналар ва халқаро ваколатхоналар

*муҳрлар, бланкалар, лицензиялар
*байроқ ва герб туширилган маҳсулотлар

Кўп давлатлар катта харажатни камайтириш учун гербни босқичма-босқич алмаштиради. Масалан, янги паспорт ёки пул фақат навбатдаги тираж чиқарилганда янгиланади.

Гербни алмаштириш кичик давлатларда – бир неча миллион доллар, ўрта давлатларда – ўнлаб миллион доллар, катта давлатларда – юзлаб миллион долларгача чиқиши мумкин. Бироқ кўпинча аниқ рақамлар эълон қилинмайди, чунки ўзгаришлар бир вақтда эмас, босқичма-босқич қилинади, эски паспорт, банкнот, муҳр ва бошқа ресурслар табиий алмаштирилади.