Марказий Осиё фойдали қазилмалар хазинаси устида ўтирибди. Аммо ундан ким бойийди?

«Modern Diplomacy» нашрининг ёзишича, Марказий Осиё мамлакатлари ҳам шундай муаммога дуч келиши мумкин. Ҳозир дунё давлатлари муҳим фойдали қазилмалар манбаларини қўлга киритиш учун рақобатлашмоқда. Қозоғистон, Ўзбекистон ва минтақанинг бошқа давлатлари аккумуляторлар, қайта тикланувчи энергия қурилмалари, замонавий техника ва мудофаа саноати учун зарур бўлган кўплаб минерал захираларига эга.

«Тасаввур қилинг, мамлакатда катта олтин кони бор. Аммо бу олтиндан тақинчоқлар, электроника ёки бошқа маҳсулотлар ишлаб чиқариш учун уни хорижга юборишга тўғри келади. Чунки мамлакатда бу ишни амалга ошириш учун зарур технология ва заводлар йўқ. Натижада табиий бойлик бир давлатда қолади, уни қайта ишлашдан тушадиган асосий даромад эса бошқа давлатга кетади», — дейилади хабарда.

Йирик давлатлар хомашё етказиб беришда бир нечта мамлакатга қарам бўлиб қолмаслик учун янги манбаларни изламоқда. Шу сабабли Марказий Осиёга қизиқиш ҳам ортиб бормоқда.

Бироқ бу ерда муҳим савол бор: Марказий Осиё ўз табиий бойликлари асосида саноатини ривожлантира оладими ёки бошқа мамлакатларга хомашё етказиб бериш билан чекланиб қоладими?

Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилотининг (OECD) 2026-йилги ҳисоботига кўра, Марказий Осиё марганец, хром, қўрғошин, рух ва бошқа муҳим минералларнинг катта захираларига эга.

Қозоғистон уран қазиб олиш бўйича дунёда етакчи давлат ҳисобланади. Ўзбекистонда ҳам миснинг йирик захиралари мавжуд. Бу ресурслар нафақат табиий бойлик, балки мамлакатларда янги заводлар қуриш, ишлаб чиқаришни ривожлантириш ва қўшимча иш ўринлари яратиш учун ҳам катта имкониятдир.

Аммо ер ости бойликларига эгалик қилиш улардан келадиган барча даромад ҳам мамлакатда қолади дегани эмас. Масалан, кондан руда қазиб олиш ишнинг биринчи босқичи ҳисобланади. Уни қайта ишлаш, керакли минералларни ажратиб олиш ва тайёр маҳсулот ишлаб чиқариш эса анча мураккаб жараён. Бунинг учун замонавий технологиялар, малакали мутахассислар ва катта сармоя керак.

Агар мамлакат фақат хомашё сотиб, ундан тайёрланган қиммат маҳсулотларни хориждан сотиб олса, иқтисодиётдаги асосий қўшимча қиймат бошқа давлатларда яратилади. Бундай ҳолатда хомашё экспорт қилувчи мамлакат маълум миқдорда даромад ва иш ўринларига эга бўлади, аммо замонавий технологиялар ва ишлаб чиқариш имкониятларини ривожлантира олмайди.

Хорижий инвесторлар рақобати: Марказий Осиё қандай шарт қўйиши керак?

Нашрга кўра, бу масала йирик давлатлар ўртасидаги рақобат туфайли янада муҳим аҳамият касб этмоқда. Хитой муҳим минералларни қайта ишлаш ва уларни жаҳон бозорига етказиб бериш соҳасида катта мавқега эга. АҚШ ва Европа давлатлари эса хомашё етказиб бериш манбаларини кўпайтиришга ҳаракат қилмоқда.

Жанубий Корея ҳам Марказий Осиё ресурсларини ўзининг саноат имкониятлари билан боғлашдан манфаатдор. 2026-йилнинг сентябр ойида бўлиб ўтган биринчи Корея — Марказий Осиё саммитида муҳим фойдали қазилмалар ва саноат учун хомашё етказиб бериш масалалари устувор йўналишлар қаторига киритилди.

Бундай рақобат минтақадаги давлатларга хорижий инвесторлар билан музокараларда яхшироқ шартлар қўйиш имконини беради. Аммо бу имкониятдан тўғри фойдаланиш керак. Акс ҳолда, мамлакатлар хомашёни қазиб олишга рухсат бериб, уни қайта ишлашдан келадиган асосий фойдадан қуруқ қолиши мумкин.

Масалан, Қозоғистон камёб ер металларини қайта ишлашни ривожлантиришга ҳаракат қилмоқда. Аммо бундай минералларни ер остидан қазиб олишнинг ўзи етарли эмас. Уларни алоҳида элементларга ажратиш ва замонавий саноат талабларига мос ҳолатга келтириш учун махсус технологиялар, тажрибали мутахассислар ва катта маблағ талаб этилади.

Нашр агар бу имкониятлар мамлакатнинг ўзида бўлмаса, қазиб олинган хомашёни қайта ишлаш учун хорижга юборишга тўғри келишини ёзди. Натижада ресурсларга бой мамлакатлар чет элдаги қайта ишлаш корхоналарига қарам бўлиб қолади.

Бу муаммонинг ечими хорижий сармоялардан воз кечиш эмас. Шунингдек, қайта ишлашнинг барча босқичларини бирданига мамлакатнинг ўзида йўлга қўйиш ҳам осон эмас. Чунки замонавий саноатни ривожлантириш учун катта маблағ, технология ва вақт керак.

Шунинг учун Марказий Осиё давлатлари хорижий компаниялар билан шартнома тузишда фақат конларни қазиб олиш ҳуқуқини бериш билан чекланмаслиги лозим. Имкон қадар бундай келишувларда хомашёни маҳаллий корхоналарда қайта ишлаш, маҳаллий мутахассисларни тайёрлаш, илмий тадқиқотларни ривожлантириш ва янги технологияларни мамлакатга олиб кириш каби шартлар ҳам бўлиши керак.

Бундан ташқари, давлатлар инвестиция лойиҳаларининг очиқлигини таъминлаши, атроф-муҳитни муҳофаза қилиши ва табиий бойликлардан тушган даромадларни тўғри бошқариши зарур. Шунда бу бойликлардан келадиган фойда фақат йирик компаниялар ёки давлат бюджетига эмас, маҳаллий аҳолига ҳам хизмат қилади.

Марказий Осиё давлатлари биргаликда ҳаракат қилиши керак

Минтақа мамлакатлари ўзаро ҳамкорликни ҳам кучайтириши лозим. Улар хорижий инвесторларни жалб қилиш учун бир-бири билан рақобатлашиш ўрнига, умумий инфратузилма яратиши, техник стандартларни мувофиқлаштириши ва саноат йўналишларини ўзаро тақсимлаши мумкин.

Масалан, бир мамлакатда хомашё қазиб олинса, бошқасида уни қайта ишлаш, яна бирида тайёр маҳсулот ишлаб чиқариш йўлга қўйилиши мумкин. Умумий қайта ишлаш заводлари ва мамлакатлар ўртасидаги ишлаб чиқариш занжирлари лойиҳаларни иқтисодий жиҳатдан самаралироқ қилади. Бу, шунингдек, минтақанинг хорижий инвесторлар билан музокаралардаги мавқеини мустаҳкамлайди.

Табиий бойликларга бўлган талабнинг ортиши мамлакатларнинг автоматик равишда бойиб кетишини англатмайди. Жаҳон бозорида хомашёга талаб пасайиши, йирик лойиҳалар амалга ошмай қолиши ёки замонавий технологиялардан олинадиган асосий фойда бошқа давлатларда тўпланиши мумкин.

Дунёда тоза энергияга ўтиш жараёни ҳам эски муаммони такрорлаши эҳтимоли бор. Яъни Марказий Осиё мамлакатлари литий ва бошқа минералларни хомашё сифатида экспорт қилади, улардан тайёрланган аккумуляторлар ва бошқа қиммат маҳсулотларни эса хориждан сотиб олади. Агар бугундан тўғри иқтисодий сиёсат юритилмаса, келажакда ҳам бундай қарамлик сақланиб қолиши мумкин.

Манбанинг қайд этишича, Марказий Осиёда бу ҳолатни ўзгартириш учун имконият бор. Аммо дунё эътиборини жалб қилишнинг ўзи етарли эмас. Асосий вазифа — хорижий сармоя ва қизиқишдан фойдаланиб, минтақада замонавий саноатни ривожлантириш.

Марказий Осиё фақат тонна-тонна литий сотиб, эвазига тайёр аккумуляторларни контейнерларда импорт қилиш билан чекланмаслиги керак. Акс ҳолда, минтақа ўз табиий бойликларини бошқа давлатлар саноатини ривожлантириш учун етказиб беради ва кейин ўша ресурслардан тайёрланган маҳсулотларни яна қиммат нархда сотиб олади.

«Зеро, конга эгалик қилишнинг ўзи етарли эмас. Агар заводлар, технологиялар ва асосий даромад бошқа давлатлар қўлида бўлса, табиий бойликларга эгалик қилишдан келадиган иқтисодий фойда ҳам чекланган бўлиб қолади», — дейди нашр.

Эслатиб ўтамиз, аввалроқ қиймати 5 млрд долларлик «Газ ҳалқаси» Марказий Осиёнинг энергетик хавфсизлигини қандай мустаҳкамлаши ҳақида ёзган эдик.