Москва ва Боку яқинлашди: Путиннинг кутилмаган узри ортида нима бор?

10 октябр куни Душанбеда МДҲ саммити очилди. Миллат саройига аъзо давлатлар раҳбарлари сиёсат ва иқтисодиётдан тортиб, хавфсизлик ва гуманитар ҳамкорликка қадар кенг кўламли масалаларни муҳокама қилиш учун йиғилди. Бироқ, асосий воқеа Россия ва Озарбайжон президентларининг шахсий учрашуви бўлди. Путин ва Алиевнинг суҳбати тахминан бир соат давом этди, шундан сўнг етакчилар матбуотга баёнот берди. Бу сафар томонлар савдо ёки иқтисодиётни муҳокама қилмадилар, лекин тўғридан-тўғри асосий мавзуга ўтишди: 2024 йил декабрида Озарбайжон авиакомпаниясининг Embraer 190 ҳалокатини тергов қилиш. Путин фожиа учун узр сўраганини эслади: “Буларнинг барчасини такрорламоқчиман, янгиламоқчиман ва айтмоқчиманки, биз, албатта, келишиб олганимиздек, терговга ҳар томонлама ёрдам берамиз”. Россия президентининг сўзларига кўра, тергов ниҳоясига етмоқда, ҳозирда ҳалокат сабабларини аниқлаш мумкин. Путиннинг қайд этишича, ҳодиса рўй берган пайтда Украинанинг учта учувчисиз самолёти Россия ҳаво ҳудудида бўлган ва ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимида техник носозлик юзага келган. "Иккита ракета самолётга қарата отилган. Улар унга тўғридан-тўғри тегмаган, балки тахминан ўн метр масофада портлаган. Зарба портловчи моддалар эмас, балки ракеталарнинг ўзидан қолган қолдиқлар туфайли содир бўлган. Шу сабабли учувчи буни қушлар галаси билан тўқнашувга ўхшаб кўрган деб ўйлаган", деб тушунтирди у. Путин Россия барча компенсация мажбуриятларини бажаришига ва мансабдор шахсларнинг ҳаракатларига ҳуқуқий баҳо беришига ишонтирди. "Ўлганларни қайтариб бўлмайди", деб қўшимча қилди у. "Аммо бизнинг вазифамиз <...> содир бўлган ҳамма нарсага объектив баҳо бериш ва ҳақиқий сабабларни аниқлашдир." Бу сўзларни дипломатик ютуқ деб ҳисоблаш мумкин. Яқинда бундай баёнотлар мансабга қимматга тушиши мумкин эди: август ойида сиёсатшунос Сергей Марков АЗАЛ самолётининг уриб туширилишида Россиянинг иштироки борлигини ошкора айтиб, “хорижий агент” этиб тайинланган эди. Йил давомида эса озарбайжон диаспорасига қарши оммавий жиноий ишлар қўзғатилди. Ўз навбатида Алиев Путинга учрашув учун миннатдорчилик билдирди ва у билан доимий алоқада эканини таъкидлади. У уларнинг Пекиндаги қисқа суҳбатини ва 7 октябр — Россия президентининг туғилган кунида бўлган телефон қўнғироғини эслади. "Вазиятни шахсан назорат қилганингиз учун сизга миннатдорчилик билдирмоқчиман. Тергов бу масалани холис ҳал қилишига шубҳа қилмаган эдик", - деди у. Сиёсатшунос Илгар Велизаде икки давлат ўртасидаги муносабатларда нима ўзгаргани ва Москва нима учун Боку томон қадам қўйгани ҳақида ТРТга гапириб берди. — Москва ва Боку сулҳ тузганми? — Айтиш мумкинки, томонлар ўртасида муросага келиш ва сиёсий зиддиятларни босқичма-босқич юмшатиш жараёни бошланди. Мавжуд маълумотларга кўра, ҳозирданоқ аниқ чоралар кўрилмоқда: “Россия сегодня” халқаро ахборот агентлигининг Озарбайжон бўлими раҳбари Игор Картавих уй қамоғига озод этилди. Айни пайтда озарбайжон диаспорасининг таниқли вакили, Москва академик сатира театрининг собиқ директори, ўз соҳасининг ҳурматли арбоби Мамедали Агаев Россияда озодликка чиқди. Бу воқеалар ижобий тенденция бошланганидан далолат беради. Яқин келажак бу тенденция қанчалик тез ривожланишини кўрсатади. Кейинги аниқ қадамлар, жумладан, Россия президенти Озарбайжонга ваъда қилган компенсацияни амалга ошириш кутилмоқда. Шу билан бирга, Россияда олиб борилаётган терговга эътибор қаратилмоқда: Россия томони фожиали воқеалар учун ким ва қандай шароитда жавобгарликка тортилишини аниқлаш муҳим. Бу воқеага бевосита алоқадор бўлганларга тегишли. - Россия томони бу қадамни айнан ҳозир нима учун қўйди? - Эҳтимол, бунинг сабаби икки ойдан кейин фожиа юз берганига бир йил тўлишидир. Тергов давом этмоқда ва чамаси, дастлабки натижаларни Озарбайжон ва Қозоғистон томонлари эълон қилади. Шу боис, муносабатга кечиктиришнинг иложи йўқ эди - умумий баёнотлар эмас, балки аниқ ҳаракатлар ва далиллар вақти келди. Геосиёсий вазиятни ҳам ҳисобга олиш лозим. Бугунги кунда Озарбайжон Россиянинг нафақат Жанубий Кавказ ва Каспий минтақасидаги, балки кенг маънода Жануби-Ғарбий Осиёдаги асосий ҳамкори ҳисобланади. Бундай стратегик ҳамкор билан муносабатлардаги келишмовчиликлар Россия манфаатларига ва йирик лойиҳаларни, жумладан, "Шимолий" транспорт лойиҳасини амалга оширишга салбий таъсир кўрсатмоқда. Шубҳасиз, бу ишончни тиклашга туртки бўлган омиллардан бири бўлди. Эслатиб ўтишим жоизки, фожиа 25 декабр куни юз берган эди. Айнан шу санада тергов якунлари эълон қилиниши кутилмоқда. Шуни таъкидлаш керакки, ўша пайтгача барча баҳсли масалалар ҳал этилади ва икки томонлама муносабатлардаги муаммоли жиҳатлар бартараф қилинади, деган асосли ишонч мавжуд. - Давлатлар ўртасидаги муносабатлар қандай бўлиши мумкин? - Озарбайжон-Россия ҳамкорлигининг янги босқичи янги геосиёсий воқеликларни инобатга олган ҳолда прагматизм ва ўзаро манфаатларга асосланишига умид қилиш истаги бор. Шу билан бирга, шуни таъкидлаш жоизки, Озарбайжон Россия оммавий ахборот воситалари ва сиёсий доиралари мавжуд вазиятдан зарур хулосалар чиқаришини ҳамда Душанбедаги учрашувларда билдирилган фикрларни тўғри қабул қилишини кутмоқда. Медиа маконида Озарбайжонга қарши "махсус ҳарбий операция" ўтказиш ёки Каспий денгизини "ички" денгизга айлантириш имконияти ҳақидаги бемаъни баёнотлар бошқа пайдо бўлмаслиги муҳимдир. Бундай фикрлар ўзаро тушунишга ҳам, Россиянинг ўз манфаатларини мустаҳкамлашга ҳам хизмат қилмайди. Биз бу ўта нозик соҳада ҳам конструктив мулоқотни давом эттиришга умид қиламиз. Агар томонлар мулоқотнинг ҳозирги оҳангини сақлаб қолишга эришса, йил охиригача Озарбайжон-Россия муносабатлари тарихидаги энг кескин инқирознинг якунланиши ҳақида гапириш мумкин бўлади.