AQSHdagi nufuzli laboratoriyada ishlayotgan o‘zbekistonlik olim nega «El-yurt umidi» bilan sudlashmoqda?

AQSHdagi Tennessi universitetida PhD bosqichida tahsil olayotgan va Oak Ridge milliy laboratoriyasida ilmiy tadqiqot olib borayotgan o‘zbekistonlik yosh olim Akmal Mahmudovning ta’limi atrofida «El-yurt umidi jamg‘armasi» bilan nizo yuzaga keldi. Jamg‘arma undan avvalgi shartnoma bo‘yicha O‘zbekistonga qaytib ishlash majburiyatini bajarishni yoki davlat tomonidan sarflangan mablag‘larni undirishni talab qilmoqda. Mahmudov tomoni esa PhD ta’limini tugatib, keyinchalik O‘zbekistonga qaytish uchun muddat berilishini so‘ramoqda. Nizo oxir-oqibat sudgacha yetib bordi.

Hammasi 2021 yilda boshlangan

Akmal Mahmudov Shahrisabzdagi maktabni 2021 yilda tamomlagan. Otasining aytishicha, u maktab davridan fan olimpiadalarida qatnashib, yuqori natijalar ko‘rsatgan. IELTS sertifikatini olgach, xorijdagi bir nechta oliygohlarga hujjat topshirgan.

Shu davrda u «El-yurt umidi jamg‘armasi» stipendiyasiga ham hujjat topshirib, AQSHdagi Arizona universitetining biokimyo va biotexnologiya yo‘nalishiga o‘qishga kirgan.

Mahmudov Arizona universitetida to‘rt yil tahsil olgan. Ikkinchi kursdan boshlab laboratoriya tadqiqotlariga jalb qilingan. 2025 yilda esa universitetdagi professorlari va laboratoriya rahbarlarining tavsiyasi bilan bakalavr bosqichidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri PhD dasturiga qabul qilingan.

Bu holat mazkur ishdagi asosiy bahsli nuqtalardan biriga aylandi.

Bakalavrdan PhDga — nizoning markazidagi masala

Mahmudovning otasi va advokati ta’kidlashicha, biotexnologiya kabi STEM yo‘nalishlarida bakalavr bosqichidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri PhD dasturiga o‘tish xalqaro amaliyotda mavjud.

Mahmudov ham yangi dasturga qabul qilingani uning avvalgi shartnoma bo‘yicha O‘zbekistonga qaytib ishlash majburiyatini bekor qilmasligini, biroq ushbu majburiyatni bajarish muddatini kechiktirishni so‘raganini bildirgan.

Uning so‘zlariga ko‘ra, jamg‘armaga yuborgan murojaatlarida majburiyatni bekor qilish emas, PhD dasturini tugatib olish uchun vaqt berish so‘ralgan.

«Men o‘zimning majburiyatlarimdan umuman qochaman deb aytmaganman. Birinchi navbatda arizalarimda ham ota-onam orqali murojaatlarim ham majburiyatlarni kechiktirish, olib tashlash emas, faqat kechiktirish bo‘lgan», — deydi Akmaljon Vaqt.uz muxbiri bilan suhbatda.

Shartnoma bo‘yicha nima talab qilingan?

Jamg‘arma tomonidan moliyalashtirilgan dastur to‘rt yillik bakalavriat ta’limini qamrab olgan. Mahmudov bakalavrni tamomlagach, O‘zbekistonga qaytib, shartnomada ko‘rsatilgan ish beruvchi tashkilotda mehnat faoliyatini boshlashi kerak bo‘lgan.

Otasining aytishicha, shartnomada besh yil ishlab berish majburiyati belgilangan. Shartnomada ota-ona, ish beruvchi va boshqa tomonlar ham kafil sifatida qatnashgan. Mahmudov bakalavrni tugatgach esa AQSHda PhD ta’limini davom ettirgan.

Shu nuqtadan boshlab tomonlarning pozitsiyasi keskin farqlanadi.

El-yurt umidi: majburiyat 2025 yilda yuzaga kelgan

Jamg‘armaning rasmiy munosabatiga ko‘ra, davlat tomonidan Akmal Mahmudovning to‘rt yil davomida bakalavriat ta’limi moliyalashtirilgan.

««El-yurt umidi» jamg‘armasi O‘zbekistonning soha va tarmoqlari ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda malakali mutaxassislarni tizimli va manzilli tayyorlashga qaratilgan davlat buyurtmasini bajaradi.

Shunday qilib, stipendiya — bu mamlakatning inson kapitaliga yo‘naltirilgan maqsadli davlat sarmoyasidir.

Hujjatlarga ko‘ra, davlat tomonidan «El-yurt umidi» jamg‘armasi orqali 4 yil davomida bakalavriat dasturi bo‘yicha ta’lim moliyalashtirilgan. Ushbu dasturni tamomlagach, stipendiat, diplom hamda baholar to‘g‘risidagi transkriptni (diplom ilovasini) Jamg‘armaga topshirishi hamda egallagan mutaxassisligi bo‘yicha O‘zbekistonga qaytib kelganidan so‘ng, uzog‘i bilan bir oy mobaynida ish beruvchi tashkilotida mehnat faoliyatini boshlashi lozim edi. Tegishli majburiyat bir yildan ko‘proq vaqt oldin (2025 yil 15-mayda) yuzaga kelgan, biroq bajarilmay kelmoqda.

Yangi dasturga o‘qishga kirish ilgari zimmasiga olingan shartnomaviy majburiyatlarni o‘z-o‘zidan bekor qilmaydi.

«El-yurt umidi» jamg‘armasiga majburiyatlar ijrosini kechiktirishni so‘rab ariza yuborilganining o‘zi bu kechiktirishga ruxsat berilganini anglatmaydi. Shu haqida stipendiat va shartnomadagi boshqa tomonlar yozma ravishda ogohlantirilgan. A.M. bilan qo‘shimcha kelishuv imzolanmagan. Demak, shartnoma shartlari to‘liq hajmda o‘z kuchida qolmoqda.

Ilmiy faoliyatni O‘zbekistonning tadqiqot va ta’lim muassasalarida davom ettirish mumkin. Kelgusida mutaxassis avvalgi majburiyatlarini bajarganidan so‘ng yangi xalqaro dasturlarda ham ishtirok etish huquqiga ega.

Muammo ta’limni davom ettirish istagida emas, balki amaldagi shartnomani bajarishdan bir tomonlama bosh tortish qaroridadir. Shaxsiy akademik rejalar davlat va jamiyat oldidagi majburiyatlardan o‘z-o‘zidan ustun qo‘yilishi mumkin emas. Agar budjet mablag‘lari hisobidan tayyorlangan mutaxassis qaytib kelmasa va o‘z zimmasiga olgan majburiyatlardan bir tomonlama bosh tortsa, kadrlarni maqsadli tayyorlash tizimining o‘zi ma’nosini yo‘qotadi.

Shu bois davlat manfaatlarini himoya qilish, budjet mablag‘laridan maqsadli foydalanishni ta’minlash va shartnomalarga rioya etish — bu kimningdir imkoniyatlarini cheklash emas, balki «El-yurt umidi» jamg‘armasining bevosita majburiyatidir. Sudga murojaat qilish — shartnomaviy nizoni hal etishning qonunda nazarda tutilgan mexanizmidir. Nizoga yakuniy huquqiy bahoni sud beradi», – deyilgan rasmiy munosabatda.

Mahmudov tomoni esa boshqa yechim taklif qilmoqda

Akmal Mahmudovning oilasi esa jamg‘armadan shartnomani bekor qilishni emas, uning amal qilish muddatini uzaytirishni so‘ragan. Otasining aytishicha, Qarshi davlat texnika universiteti ham Mahmudovning PhD bosqichini tugatib, keyin O‘zbekistonga qaytib ishlashiga rozilik bildirgan.

Bundan tashqari, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi birinchi vitse-prezidenti tomonidan ham «El-yurt umidi» jamg‘armasiga murojaat qilingan.

Murojaatda tor doiradagi professional mutaxassislarni tayyorlash uchun bunday holatlarda shartnoma muddatini istisno tariqasida uzaytirish taklif qilingan. Mahmudov oilasi aynan shu imkoniyat berilishini kutmoqda.

Mojaro sudgacha qanday yetib bordi?

Tomonlar kelishuvga kela olmagach, jamg‘arma davlat tomonidan sarflangan mablag‘larni qaytarish masalasini sud orqali hal qilishga kirishgan.

Ota-onaning so‘zlariga ko‘ra, shartnomada 143 ming dollar miqdoridagi mablag‘ ko‘rsatilgan. Shu bilan birga, jamg‘arma tomonidan ish doirasida davlat xarajatlari 200 ming dollar atrofida ekani aytilayotgani qayd etilgan.

Bu summaning yakuniy miqdori va kim tomonidan qancha mablag‘ undirilishi sud jarayonida aniqlanishi kerak.

Hozirda ish fuqarolik ishlari bo‘yicha Toshkent shahar Uchtepa tumanlararo sudida ko‘rib chiqilmoqda.

Mahmudov tomonining advokati esa hujjatlar o‘rganilayotganini va tomonlar qo‘shimcha kelishuvga erishishi mumkinligini bildirgan.

Nizo ijtimoiy tarmoqlarga ham chiqdi

Sud jarayonidan tashqari, tomonlar o‘rtasidagi munosabatlar ijtimoiy tarmoqlardagi muhokamalarga ham sabab bo‘lgan. Mahmudovning otasi advokat yollanganidan keyin ish ijtimoiy tarmoqlarda muhokama qilinganini aytgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, shundan keyin jamg‘arma vakillari bilan keskin suhbat yuz bergan.

Materialda jamg‘arma ijrochi direktori bilan Akmal Mahmudovning otasi o‘rtasidagi suhbatlarda keskin do‘g‘-po‘pisalar ishlatilgani ham tilga olinadi. Bu holat yuzasidan suhbatni eshitgan huquq faoli Abdurahmon Tashanov ham jamg‘arma rahbariyati ota-onalar bilan muloqotda muvozanatni saqlashi kerakligini ta’kidlagan.

Biroq u davlat tashkilotining pozitsiyasini ham tushunish kerakligini qayd etgan: jamg‘arma davlat mablag‘laridan foydalanish va shartnomalarning bajarilishi uchun javobgar.

Akmal Mahmudov aslida nima bilan shug‘ullanmoqda?

Mahmudovning ilmiy faoliyati sintetik biologiya bilan bog‘liq. U yangi avlod genetik modifikatsiyalangan organizmlar — GMO o‘simliklarini yaratish va mavjud metodlarni takomillashtirish ustida ishlamoqda. Uning tushuntirishicha, sintetik biologiya biologik bilimlardan foydalanib, biologik tizimlarni qayta loyihalash va yangi imkoniyatlar yaratishga qaratilgan yo‘nalish.

Otasi esa o‘g‘lining ilmiy tadqiqotlari qurg‘oqchilik sharoitida kam suv talab qiladigan o‘simliklar kabi yo‘nalishlar bilan bog‘liqligini aytgan. Mahmudov hozir Tennessi universitetida PhD dasturida tahsil olmoqda va Oak Ridge laboratoriyasida ilmiy faoliyat olib bormoqda.

Uning otasi ta’kidlashicha, Oak Ridge laboratoriyasida ishlayotgan o‘g‘li MDH davlatlaridan ushbu muassasada ishlagan ilk talaba hisoblanadi. Bu ma’lumot materialda oila tomonidan keltirilgan da’vo sifatida qayd etilgan.

Olimning rejasi — O‘zbekistonga qaytish

Akmal Mahmudovning o‘zi ilmiy faoliyatini tugatgach, O‘zbekistonga qaytishni rejalashtirayotganini aytgan.

U qaytgach, o‘z yo‘nalishida yosh tadqiqotchilar va shogirdlar tayyorlash, yangi avlod olimlarini yetishtirish hamda xorijiy ilmiy tashkilotlar bilan hamkorlik qilishni maqsad qilgan. Uning fikricha, bir necha yil ichida O‘zbekistonda ilmiy kadrlar bazasini shakllantirish va xalqaro ilmiy hamkorlikni rivojlantirish mumkin.

Shu sababli u jamg‘armadan PhD dasturini tugatish uchun vaqt berilishini so‘ramoqda.

Asosiy bahs: davlat mablag‘i va noyob kadr o‘rtasida muvozanat

Mazkur nizoda ikki xil majburiyat to‘qnashmoqda. Bir tomonda — davlat mablag‘i hisobidan xorijda ta’lim olgan stipendiatning shartnoma bo‘yicha O‘zbekistonga qaytib, belgilangan muddat davomida ishlash majburiyati bor.

Ikkinchi tomonda esa — stipendiatning keyinchalik O‘zbekiston uchun yuqori malakali mutaxassis sifatida qaytish imkonini beradigan PhD ta’limini davom ettirish istagi turibdi.

Mahmudov tomoni aynan ikkinchi holatga vaqt berish orqali erishish mumkinligini aytmoqda. Jamg‘arma esa amaldagi shartnoma qo‘shimcha kelishuvsiz o‘z kuchida qolayotganini bildirmoqda. Endi bu masalada yakuniy qarorni sud berishi kerak.

Akmal Mahmudov esa o‘z majburiyatidan qochmayotganini, aksincha, PhDni tugatib, keyinchalik O‘zbekistonga qaytib ishlashga tayyor ekanini ta’kidlamoqda.

Uning otasi uchun esa masalaning eng muhim jihati boshqacha: agar nizo sabab o‘g‘li AQSHdagi ilmiy faoliyatini to‘xtatsa yoki davlat oldidagi qarzdorlik tufayli O‘zbekistonga qaytish imkoniyatidan mahrum bo‘lsa, mamlakat yuqori malakali mutaxassisni yo‘qotishi mumkinligidan xavotirda.

«Men qo‘rqadigan narsam — men o‘g‘limni yo‘qotaman. Hozirgacha uning xohlaydigan narsasi O‘zbekistonga qaytib kelish. U chet elda qolishni umuman o‘ylagani yo‘q», – deydi yosh olimning otasi Vaqt.uz muxbiriga.

Sudning qarori esa nafaqat shartnoma bo‘yicha moliyaviy majburiyatlar, balki davlat tomonidan xorijda kadr tayyorlash tizimida bunday istisnoli holatlarga qanday yondashilishi masalasiga ham ta’sir qilishi mumkin.