O‘zbekistonda kommunal to‘lovlar yanada oshirilishi kerak — XVJ
Xalqaro valuta jamg‘armasi O‘zbekistonda elektr energiyasi, tabiiy gaz va boshqa kommunal xizmatlar tariflarini ularni yetkazib berish xarajatlariga bosqichma-bosqich moslashtirish zarurligini bildirdi.
© Sun'iy intelektXalqaro valuta jamg‘armasi (XVJ) O‘zbekistonda elektr energiyasi, gaz va boshqa kommunal xizmatlar narxini yanada oshirishni qo‘llab-quvvatlaydi. Bu haqda XVJning mamlakatdagi doimiy vakili Koba Gvenetadze ma’lum qildi.
Markaziy bankda XVJning Mintaqaviy iqtisodiy sharhi taqdimotida so‘zga chiqqan Gvenetadze amaldagi tariflar hali elektr energiyasi, gaz va boshqa xizmatlarni yetkazib berish xarajatlarini to‘liq qoplamayotganini aytdi. Uning fikricha, tariflarni xarajatlarni qoplaydigan darajagacha bosqichma-bosqich oshirish davom ettirilishi kerak.
Gvenetadze tarif islohotlarini qo‘llab-quvvatlashini bildirib, energiya narxlarini sun’iy ravishda past darajada saqlash ortiqcha iste’molni rag‘batlantirishi va davlat budjetiga qo‘shimcha subsidiya xarajatlarini yuklashi mumkinligini ta’kidladi.
Uning qayd etishicha, tariflarni oshirish jarayoni dastlab tadbirkorlik subyektlariga nisbatan amalga oshirilgan, keyinchalik aholi uchun ham yangi narxlar joriy etilgan.
Tariflar nega oshirilmoqda?
XVJ pozitsiyasining asosiy sababi — energiya resurslarini ishlab chiqarish va iste’molchilarga yetkazib berish xarajatlari bilan amaldagi tariflar o‘rtasidagi farq.
Agar elektr energiyasi va gazning sotish narxi ularni ishlab chiqarish, tashish va taqsimlash xarajatlarini qoplamasa, ushbu farqni davlat subsidiyalari orqali moliyalashtirishga to‘g‘ri keladi. Bu esa budjet xarajatlarini oshiradi.
XVJ vakilining ta’kidlashicha, arzon energiya resurslari iste’molchilarda tejamkorlik uchun yetarli iqtisodiy rag‘bat shakllantirmasligi mumkin. Tariflar xarajatlarga yaqinlashtirilganda esa aholi va korxonalar energiyadan foydalanish samaradorligini oshirishga ko‘proq qiziqish bildirishi kutilmoqda.
Fondning 2026 yil oktabr oyida e’lon qilingan «World Economic Outlook» hisobotida ham energiya narxlariga davlat aralashuvining iqtisodiy oqibatlari tahlil qilingan.
Hisobotda umumiy yoqilg‘i subsidiyalari, keng qamrovli soliq imtiyozlari va narxlarni ma’muriy tarzda ushlab turish choralarini ehtiyotkorlik bilan qo‘llash tavsiya etiladi. XVJ bunday mexanizmlar budjet uchun qimmatga tushishi, bozordagi narx signallarini buzishi va keyinchalik ulardan voz kechishni qiyinlashtirishini qayd etgan.
Shu bilan birga, fond energiya narxlari oshishi aholining xarid qobiliyatiga ta’sir qilishini ham inobatga oladi. Shu sababli u barcha iste’molchilar uchun bir xil arzon tarif saqlash o‘rniga, yordamga muhtoj oilalarga maqsadli kompensatsiya to‘lashni samaraliroq yondashuv deb hisoblaydi.
Elektr energiyasi va gaz narxlari qanchaga o‘zgardi?
O‘zbekistonda elektr energiyasi va tabiiy gazning yangi tariflari 2026 yil 1-iyundan kuchga kirgan. Vazirlar Mahkamasining 15-maydagi 243-son qarori bilan aholi uchun tabaqalashtirilgan narxlar saqlab qolingan.
Oddiy maishiy iste’molchilar uchun elektr energiyasi tariflari quyidagicha belgilangan:
Oylik iste’mol | 1 kVt·soat narxi |
200 kVt·soatgacha | 650 so‘m |
201–500 kVt·soat | 900 so‘m |
501–1 000 kVt·soat | 1 100 so‘m |
Markazlashgan tarzda elektr plitalar bilan jihozlangan ko‘p kvartirali uylar va yotoqxonalarda yashovchilar uchun alohida tariflar belgilangan: dastlabki 200 kVt·soat uchun 325 so‘m, keyingi 201–500 kVt·soat uchun 450 so‘m, 501–1 000 kVt·soat oralig‘ida esa 550 so‘m.
Tabiiy gaz bo‘yicha barcha iste’molchilar uchun (alohida toifalardan tashqari) 1 kub metr gaz narxi 2 ming so‘m etib belgilangan. Avtomobillarga gaz to‘ldirish kompressor shoxobchalari uchun tarif 1 kub metr uchun 2 ming 750 so‘mni tashkil etadi.
Aholi uchun tabiiy gaz tariflari ham tabaqalashtirilgan tartibda saqlanib, isitish mavsumida oyiga 500 kub metrgacha, boshqa mavsumlarda esa 100 kub metrgacha iste’mol uchun 1 kub metr gaz 1 ming 100 so‘mdan hisoblanadi.
Suyultirilgan gaz 2 ming so‘mdan 5 ming so‘mga qimmatladi
Tariflardagi so‘nggi o‘zgarishlardan biri 15-noyabrdan aholiga sotiladigan suyultirilgan gaz narxi bilan bog‘liq. Vazirlar Mahkamasining 2026 yil 31-oktabrdagi 602-son qaroriga muvofiq, uning chakana narxi har bir kilogramm uchun 2 ming so‘mdan 5 ming so‘mga ko‘tarildi.
Hukumat ushbu o‘zgarish bilan birga ehtiyojmand oilalar uchun kompensatsiya mexanizmini ham joriy etdi. Unga ko‘ra, belgilangan talablarga javob beruvchi oilalar sotib olgan har bir kilogramm suyultirilgan gaz uchun 3 ming so‘mdan kompensatsiya oladi. Bir oyda kompensatsiya hisoblanadigan gaz miqdori 20 kilogrammdan oshmasligi kerak.
Masalan, bir oyda 20 kilogramm suyultirilgan gaz xarid qilgan oila uning uchun 100 ming so‘m to‘laydi. Keyin davlat tomonidan 60 ming so‘m kompensatsiya beriladi. Natijada mazkur oilaning gaz uchun haqiqiy xarajati 40 ming so‘mni, ya’ni har bir kilogramm uchun 2 ming so‘mni tashkil etadi.
Ushbu yordam 2030 yil 1-yanvargacha amal qilishi belgilangan. Biroq 20 kilogrammdan ortiq xarid qilingan gaz uchun kompensatsiya berilmaydi.
Kompensatsiya olish huquqiga quyidagilar ega:
Ijtimoiy reyestrga kiritilgan oilalar;
Reyestrga kiritilmagan bo‘lsa-da, jon boshiga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha oylik daromadi minimal iste’mol xarajatlarining ikki baravaridan oshmaydigan oilalar;
Yetim va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar yashayotgan oilalar.
Markaziy bank: yordam hammaga emas, ehtiyojmandlarga berilishi kerak
XVJ tariflarni bosqichma-bosqich oshirish tarafdori ekan, Markaziy bank davlat tomonidan beriladigan kompensatsiyalarning qanday tashkil etilishiga e’tibor qaratmoqda.
Markaziy bank raisining o‘rinbosari Nodirbek Ochilov taqdimotda aholiga yordam berish zarur bo‘lsa, uni barcha iste’molchilarga bir xil taqsimlash o‘rniga, bevosita ehtiyojmand qatlamlarga yo‘naltirish lozimligini aytgan.
Uning fikricha, bunday subsidiyalar aniq oluvchilar doirasiga ega bo‘lishi, qancha muddat davom etishi va qachon tugashi oldindan belgilanishi kerak.
«Agar Moliya vazirligi yoki Energetika vazirligi subsidiya ajratmoqchi bo‘lsa, u aniq manzilli va vaqt bilan cheklangan bo‘lishi kerak. Unda subsidiya qachon tugashini belgilovchi amal qilish muddati haqidagi band bo‘lishi shart», — dedi Ochilov.





