Savdoga eng ko‘p va eng kam bog‘liq bo‘lgan mamlakatlar qaysi?
Ayrim mamlakatlar xalqaro savdoga juda bog‘liq. Ular o‘zlarida ishlab chiqarish qiyin bo‘lgan mahsulotlarni boshqa davlatlardan sotib oladi yoki iqtisodiyotining muhim tarmoqlari uchun zarur bo‘lgan tovar va xizmatlarni xorijga sotadi. Ba’zi mamlakatlarda eksport va importning umumiy qiymati yillik yalpi ichki mahsulot hajmidan bir necha baravar yuqori.
© Straits TimesJahon banki xalqaro savdoga eng ko‘p va eng kam bog‘liq bo‘lgan 20 ta mamlakat reytingi savdo hajmi mamlakat eksporti va importining umumiy qiymatini YAIMga nisbati orqali hisobladi.
AQSH va Xitoy ham har yili trillionlab dollarlik savdo qiladi. Biroq ularda savdo hajmining YAIMga nisbati ancha past. Buning asosiy sabablaridan biri — ushbu davlatlarning ichki bozori juda kattaligi va ko‘plab mahsulotlar mamlakatning o‘zida ishlab chiqarilib, ichki bozorda sotilishidir.
Ma’lumotlarning aksariyati 2025-yilga tegishli. Ayrim mamlakatlar uchun esa 2022–2024-yillardagi ko‘rsatkichlardan foydalanilgan. Gonkong kabi alohida hududlar reytingga kiritilmagan.
Nima uchun kichik mamlakatlar tashqi savdoga ko‘proq bog‘liq?
Savdoga eng ko‘p bog‘liq bo‘lgan 20 ta mamlakatning 16 tasida aholi soni 10 milliondan kam. Ularning yarmida esa aholi soni 2 millionga ham yetmaydi.
Bunday kichik iqtisodiyotlar aholi va korxonalar ehtiyojini qondirish uchun zarur bo‘lgan barcha mahsulotlarni o‘z hududida ishlab chiqara olmaydi. Shuning uchun ular ko‘plab tovarlarni import qilishga va o‘zlarida ishlab chiqarilgan mahsulotlarni eksport qilishga majbur.
Bundan tashqari, ayrim kichik mamlakatlar yirik qo‘shni davlatlar uchun moliyaviy markaz, dengiz porti yoki tranzit yo‘lagi vazifasini bajaradi. Bu ham ularning tashqi savdo hajmini oshiradi.
Umumiy reytingda 58 ta mamlakatning eksport va import hajmi YAIMdan yuqori. Mamlakatlar bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkich esa YAIMning taxminan 80 foizini tashkil etadi.
Savdoga eng ko‘p bog‘liq bo‘lgan 20 ta mamlakatning 11 tasi Yevropada joylashgan. Ular orasida San-Marino kabi kichik davlatlar bilan bir qatorda Belgiya va Niderlandiya ham bor. Bu ikki mamlakatda Yevropaning eng yirik va serqatnov dengiz portlaridan ikkitasi joylashgan.
Luksemburg, Singapur va Jibuti misoli
Mamlakatlarning tashqi savdoga yuqori darajada bog‘liqligi turli sabablar bilan izohlanadi.
Masalan, Luksemburg eksportining katta qismi xizmatlar, ayniqsa, moliyaviy xizmatlar hisobiga to‘g‘ri keladi. Mamlakatda investitsiya fondlari sohasi yaxshi rivojlangan.
Singapurda esa 2025-yilda tovar eksportining taxminan 62 foizi reeksport hisobiga to‘g‘ri kelgan. Ya’ni mamlakat avval boshqa davlatlardan tovarlarni import qiladi, keyin ularni qaytadan boshqa bozorlarga sotadi.
Jibuti ham tashqi savdoga yuqori darajada bog‘liq mamlakatlardan biri. Unda eksport va importning umumiy hajmi YAIMning 206 foiziga teng. Qo‘shni Efiopiyada esa bu ko‘rsatkich atigi 33 foizni tashkil etadi.
Buning muhim sababi shundaki, dengizga chiqish imkoniyati bo‘lmagan Efiopiya 2024-yilning boshida dengiz orqali amalga oshiriladigan tashqi savdosining 95 foizdan ortig‘ini Jibuti portlari orqali o‘tkazgan. Shu bois portlar va logistika Jibuti iqtisodiyoti uchun juda muhim ahamiyatga ega.
AQSH va Xitoy nega reytingning quyi qismidan joy olgan?
Reytingdagi eng qiziqarli holatlardan biri — AQSHning o‘rni.
Dunyodagi eng yirik iqtisodiyot bo‘lishiga qaramay, AQSHda eksport va importning YAIMga nisbati 2024-yilda atigi 25 foizni tashkil etgan. Bu ko‘rsatkich bo‘yicha mamlakat 170 ta davlat orasida to‘rtinchi eng past natijani qayd etgan.
Undan past ko‘rsatkich faqat Sudan (2,4 foiz), Gaiti (16 foiz) va Venesuelada (25 foiz) kuzatilgan.
Biroq bu mamlakatlarda savdoning pastligi iqtisodiy muammolar bilan bog‘liq. Sudanda fuqarolar urushi, Gaitida qurolli to‘dalar zo‘ravonligi, Venesuelada esa sanksiyalar va neft qazib olish hajmining keskin kamayishi iqtisodiyotga jiddiy ta’sir ko‘rsatgan.
Dunyoda tovarlar eksporti bo‘yicha yetakchi bo‘lgan Xitoy ham reytingning quyi qismidan joy olgan. Mamlakat 2025-yilda 38 foizlik ko‘rsatkich bilan savdoga eng kam bog‘liq davlatlar ro‘yxatida pastdan 19-o‘rinni egallagan.
Shu bilan birga, savdoning YAIMga nisbati past bo‘lishi mamlakatning tashqi savdo hajmi ham kichik degani emas.
Masalan, AQSHning 2024-yildagi eksport va importi umumiy qiymati taxminan 7,3 trillion dollarni tashkil etgan. Xitoyda esa 2025-yilda bu ko‘rsatkich 7,4 trillion dollarga yetgan. Bu Luksemburgning umumiy tashqi savdo hajmidan qariyb 20 baravar ko‘p.
Bunday farqning asosiy sababi — yirik mamlakatlarda ichki bozorning kattaligi. Ya’ni mahsulotlarning katta qismi mamlakat ichida ishlab chiqariladi va shu yerning o‘zida sotiladi. Natijada ularning barchasi xalqaro savdo statistikasida aks etmaydi.
Yirik iqtisodiyotlar orasida Vietnam alohida ajralib turadi
Dunyodagi eng yirik 10 ta iqtisodiyotning birortasida ham eksport va importning umumiy hajmi YAIMning 80 foizidan oshmaydi. Bu reytingdagi mamlakatlar uchun o‘rtacha ko‘rsatkich hisoblanadi.
Ular orasida Germaniya eng yuqori natijani qayd etgan — 79 foiz. Yaponiyada bu ko‘rsatkich 45 foiz, Hindistonda esa 46 foizga teng.
Biroq yirik iqtisodiyotlar orasida Vietnam alohida ajralib turadi. Aholisi 100 milliondan ortiq bo‘lgan mamlakat tashqi savdo hajmining YAIMga nisbati bo‘yicha dunyoda sakkizinchi o‘rinni egallagan. Unda bu ko‘rsatkich 190 foizga teng.
Bu natija Vietnamni aholisi 50 milliondan ortiq bo‘lgan mamlakatlar orasida ham ajratib turadi. Masalan, undan keyingi o‘rinda turgan Tailandda tashqi savdo hajmining YAIMga nisbati 138 foizni tashkil etgan.
