Subsidiyalardan voz keching: Xalqaro valuta jamg‘armasi dunyo davlatlarini ogohlantirdi

Yaqin Sharqdagi urush allaqachon zaiflashib ulgurgan global fiskal holatga bosimni yanada kuchaytirdi. Yuqori foiz stavkalari va energiya resurslari narxining oshishi rivojlanayotgan bozorlar hamda kam daromadli mamlakatlarni davlat ko‘magiga murojaat qilishga majbur qilmoqda. Bu haqda Xalqaro valuta jamg‘armasining (XVJ) 15-aprel kuni e’lon qilingan «Fiskal monitoring» hisobotida qayd etilgan.

XVJning budjet-soliq masalalari bo‘yicha yangi rahbari Rodrigo Valdesning ta’kidlashicha, davlatlar yoqilg‘i tanqisligi va narxlarning keskin ko‘tarilishiga qarshi kurashda subsidiyalardan voz kechishlari kerak. Buning o‘rniga u aholini qo‘llab-quvvatlashning samarali yo‘li — maqsadli va vaqtinchalik naqd pul to‘lovlarini joriy etishni taklif qildi. Uning fikricha, bunday choralar haqiqiy bozor narxlarini yashirmaydi va energiyani tejashga undaydi.

«Bizda neft yo‘q, energiya yo‘q. Energiya hamma uchun qimmatroq bo‘lishi kerak — shundagina moslashish jarayoni sodir bo‘ladi va biz kamroq iste’mol qilamiz», — dedi Valdes «Reuters» agentligiga bergan intervyusida.

Global iqtisodiyot xavf ostida

14-aprel kuni XVJ urush tufayli energiya narxlarining oshishi va ta’minot zanjirlaridagi uzilishlar sababli iqtisodiy o‘sish prognozini pasaytirdi. Jamg‘armaning ogohlantirishicha, agar urush ko‘lami kengaysa va neft narxi 2027 yilgacha bir barrel uchun 100 dollardan yuqori bo‘lib qolsa, global iqtisodiyot retsessiya yoqasiga kelib qolishi mumkin.

«Siz yuqori narxlar yukini to‘g‘ridan-to‘g‘ri iste’molchilar zimmasiga tashlab, so‘ngra muhtojlarga boshqa yo‘llar bilan yordam berishingiz mumkin. Bu global shok. Agar davlatlar narx signallarini sun’iy ravishda pasaytirsa, global narx yanada yuqori bo‘ladi. Talab moslashishi uchun bozor narxini ko‘rsatish juda muhim», — deya tushuntirdi Valdes.

XVJning budjet masalalari bo‘yicha direktori o‘rinbosari Era Dabla-Norrisning ta’kidlashicha, hozirgi inqirozga nisbatan ko‘rilayotgan javob choralari 2022 yilgi (Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi oqibatida yuzaga kelgan) energetika shokiga qaraganda ancha mo‘’tadilroq.

«Davlatlar endi yirik moliyaviy ko‘mak paketlarini taqdim etmayapti. Budjet imkoniyatlari cheklanib qolgan hamda hukumatlar nafaqat qisqa muddatli, balki o‘rta muddatli qiyinchiliklarga yuzma-yuz kelayotgan bir sharoitda, biz inqiroz ta’sirini yumshatishda yanada qat’iy intizomga asoslangan yondashuvni ilgari surmoqdamiz», — dedi Dabla-Norris.

Valdesning so‘zlariga ko‘ra, urushning iqtisodiyotga ta’siri eksport nazoratining joriy etilishi, energetika infratuzilmasiga yetkazilgan zarar ko‘lami va boshqa davlatlarning neft qazib olishni oshirish salohiyatiga bog‘liq bo‘ladi.

Vaziyat biroz barqarorlashgach, davlatlarning o‘rta muddatli istiqbollarga e’tibor qaratishi o‘ta muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, eng yirik iqtisodiyotga ega mamlakatlarda ijtimoiy ta’minot dasturlari xarajatlarining oshishi yoki budjet tushumlarining kamayishi fonida davlat qarzining muttasil o‘sib borayotgani asosiy xavf bo‘lib qolmoqda.

«Vaziyat barqarorlashishi bilan fiskal zaxiralarni kechiktirmasdan qayta tiklang», — deya ta’kidlaydi XVJ.

XVJning so‘nggi «Fiskal monitoring» hisobotiga ko‘ra, 2025 yilda global davlat qarzi yalpi ichki mahsulotning (YAIM) 93,9 foizini tashkil etdi. Bu bir yil avvalgi ko‘rsatkichdan (92%) deyarli ikki foizga ko‘p. Taxminlarga ko‘ra, davlat qarzi 2029 yilga borib YAIMning 100 foiziga yetadi — bu bir yil oldingi prognozlardan bir yil oldinroq sodir bo‘lishi kutilmoqda.

Hisobotda ta’kidlanishicha, bu Ikkinchi jahon urushidan keyingi eng yuqori davlat qarzi yuki bo‘ladi. Davlat qarzi o‘sishda davom etib, 2031 yilga kelib YAIMning 102,3 foiziga yetishi prognoz qilinmoqda. Valdesning so‘zlariga ko‘ra, agar XVJning eng og‘ir iqtisodiy ssenariysi amalga oshsa, bu ko‘rsatkich uch yil ichida 121 foizga yetishi mumkin.

Foiz to‘lovlari ham keskin oshgan: 2025 yilda ular YAIMning deyarli 3 foizini tashkil etdi (to‘rt yil avval 2 foiz edi).

Yangi xavf-xatarlar va bozordagi o‘zgarishlar

Valdes yuzaga kelayotgan yangi xavflardan ogohlantirdi. Uning aytishicha, qarz bozorlarida xej-fondlar kabi investorlarning roli ortib bormoqda, biroq ular «qarzni uzoq muddat davomida ushlab turish uchun yetarlicha barqaror emas». Qarz muddatlarining qisqarishi esa qisqa muddatli foiz stavkalarining qarz dinamikasiga tezroq ta’sir qilishini anglatadi.

XVJning hisobotiga ilova qilingan maqolada qayd etilishicha, daromadlar o‘sishi sustlashgan bir paytda xavfsizlikka ketadigan xarajatlarning ortishi, energiya va iqlim o‘zgarishlariga moslashishga sarflanadigan mablag‘lar hamda foiz to‘lovlarining ko‘tarilishi kabi boshqa qiyinchiliklar ham mavjud.

Savdo va moliya sohasidagi parokandalik iqtisodiy o‘sishni yanada sekinlashtirishi hamda qarz olish xarajatlarini oshirishi mumkin. Bozorlardagi, xususan, sun’iy intellekt aksiyalari bozoridagi keskin o‘zgarishlar moliyaviy sharoitlarni tezda qiyinlashtirib yuborishi mumkin.

Kechiktirib bo‘lmaydigan choralar

Valdesning aytishicha, mamlakatlar shoshilinch inqiroz bartaraf etilgach, fiskal konsolidatsiya ustida ishlashni boshlashlari kerak.

«Ba’zi davlatlar bunga jiddiy yondashmoqda, ammo ko‘pchiligida hali aniq belgilangan rejani ko‘rmayapmiz. Hatto rejasi bor davlatlar ham hali ko‘p ish qilishlari kerak. Biz hozir inqiroz nuqtasida emasmiz... lekin choralarni qanchalik kechiktirsangiz, keyinchalik shunchalik ko‘p kuch talab qilinadi va tartibsiz konsolidatsiya xavfi ortadi», — dedi u.