Logo

Dunyo Xitoyga qarshi birlashadimi? AQSH va Yevropaga «global xaridorlar klubi»ni tuzish taklif qilindi

Кеча 19:046 дақиқа

Tahlilchilarning fikricha, Xitoy eksportdan qurol sifatida foydalanmoqda va alohida davlatlarning cheklovlari bunga bas kela olmayapti.

Dunyo Xitoyga qarshi birlashadimi? AQSH va Yevropaga «global xaridorlar klubi»ni tuzish taklif qilindi © Foto: reuters

Xitoyning jahon savdosidagi mavqei tobora mustahkamlanib bormoqda. Mamlakat avtomobillar, elektronika, sanoat uskunalari, akkumulatorlar va boshqa mahsulotlar eksportini kengaytiryapti. Hatto AQSH bilan savdo ziddiyatlari kuchaygan paytda ham Pekin tashqi bozorlardagi ulushini oshirishda davom etmoqda.

 

Bundan xavotirga tushgan davlatlar hozircha alohida savdo cheklovlari joriy etish bilan cheklanmoqda. AQSH Xitoy tovarlariga bojlarni oshirayotgan bo‘lsa, Yevropa Ittifoqi ayrim mahsulotlarga nisbatan antidemping choralarini qo‘llamoqda. Biroq Xitoy kompaniyalari o‘z tovarlarini boshqa bozorlarga yo‘naltirish orqali bu cheklovlarning ta’sirini qisman yumshatmoqda.

 

«Council on Foreign Relations» (CFR) tahlil markazi vitse-prezidenti Shennon K. O’Nil bu vaziyatdan chiqishning boshqa yo‘lini taklif qildi. Uning 2026 yil 17-noyabrda «Bloomberg Opinion»da e’lon qilingan maqolasida aytilishicha, AQSH Xitoyning eksport ustunligiga qarshi yolg‘iz kurashmasligi kerak. Buning o‘rniga dunyoning yirik iste’mol bozorlarini birlashtirish lozim.

 

Muallif bu g‘oyani «global xaridorlar klubi» deb ataydi. Uning fikricha, AQSH, Yevropa, Yaponiya, Janubiy Koreya, Kanada va Avstraliya kabi yirik bozorlar umumiy savdo siyosati bo‘yicha kelishib olsa, Xitoyning tashqi bozorlarga ta’sirini cheklash imkoniyati paydo bo‘ladi.

 

Xitoy eksporti rekord darajaga yetdi

 

«Global xaridorlar klubi» g‘oyasi paydo bo‘lishining asosiy sababi — Xitoy tashqi savdosidagi keskin nomutanosiblikdir. Mamlakat eksport hajmini shiddat bilan oshirayotgan bir paytda, import o‘sishi ancha sekin kechmoqda.

 

Yevropa komissiyasining 2026 yil 17-noyabrda e’lon qilgan kuzgi iqtisodiy prognoziga ko‘ra, Xitoy 2025 yilda 3,77 trln dollarlik tovar eksport qilgan. Bu bir yil avvalgiga nisbatan 5,5 foizga ko‘p. Import esa 2,58 trln dollarni tashkil etgan. Natijada tovarlar bo‘yicha tashqi savdo profitsiti 1,19 trln dollarga yetib, 2024 yilga qaraganda 19,8 foizga oshdi va ilk bor 1 trln dollarlik chegaradan o‘tdi.

 

2026 yilda ham o‘sish sur’ati pasaymadi. Xususan, sentabr oyida Xitoy eksporti yillik hisobda 36,3 foizga ko‘payib, 447,2 mlrd dollarga yetdi. Shu oyning o‘zida tashqi savdo profitsiti 133,5 mlrd dollarni tashkil qildi — bu o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 50,5 foizga yuqori. 2026 yilning yanvar–sentabr oylaridagi umumiy profitsit esa 938,1 mlrd dollarga yetdi. Yevropa komissiyasi bu sur’at saqlanib qolsa, Xitoy 2025 yildagi rekordni ham yangilashi mumkinligini qayd etgan.

 

Xitoy eksportining bunday o‘sishiga bir nechta omil sabab bo‘lmoqda. Yevropa komissiyasi ular orasida mamlakatning ishlab chiqarish raqobatbardoshligi, sanoat siyosati va xarajatlar bo‘yicha ustunligini alohida ko‘rsatgan. Shu bilan birga, ichki talabning sustligi va importning sekin o‘sishi profitsitni yanada kengaytirmoqda.

 

AQSH Federal zaxira tizimi iqtisodchilari ham 2026 yil mart oyidagi tahlilida Xitoy eksporti endi faqat arzon iste’mol tovarlari bilan cheklanmayotganini ta’kidlagan. Mamlakat kiyim-kechak va to‘qimachilik mahsulotlari bilan bir qatorda avtomobil, mashinasozlik, kimyo va yuqori texnologiyali mahsulotlar eksportida ham ulushini oshirmoqda. Mualliflarga ko‘ra, bunda Xitoyning sanoat siyosati muhim rol o‘ynagan, ammo ishlab chiqarish samaradorligi, innovatsiyalar va valuta kursi o‘zgarishi ham katta ta’sir ko‘rsatgan.

 

«Global xaridorlar klubi» qanday ishlashi kerak?

 

Shennon O’Nil taklifining asosiy mohiyati — Xitoy bilan raqobatda faqat ishlab chiqarish imkoniyatlariga emas, balki iste’mol bozorining hajmiga ham tayanishdir.

 

Muallif hisob-kitobiga ko‘ra, AQSHning o‘zi jahon iste’mol xarajatlarining taxminan uchdan bir qismini tashkil etadi. Agar unga Yevropa, Yaponiya, Janubiy Koreya, Kanada va Avstraliya qo‘shilsa, birlashgan bozor ulushi jahon iste’molining yarmidan oshadi. Bu guruhga Braziliya, Meksika, Hindiston, Buyuk Britaniya va Argentina ham kiritilsa, ulush uchdan ikki qismdan ko‘proqqa yetishi mumkin.

 

O’Nil taklif qilayotgan mexanizm quyidagi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi:

  • A’zo davlatlar muayyan tovarlar importi bo‘yicha umumiy savdo siyosatini kelishib olishi;

  • Demping va davlat subsidiyalari hisobiga arzonlashtirilgan mahsulotlarga qarshi muvofiqlashtirilgan bojlar va cheklovlar qo‘llashi;

  • Ayrim tovarlarga kvota yoki import taqiqlarini joriy etish imkoniyatini ko‘rib chiqishi;

  • A’zo mamlakatlar o‘rtasida sanoat investitsiyalarini ko‘paytirish va subsidiya siyosatini muvofiqlashtirish.

 

Muallif fikricha, bunday hamkorlik davlatlarning Xitoy bilan muzokaralardagi mavqeini kuchaytiradi. Chunki bir vaqtning o‘zida bir nechta yirik iste’mol bozoridan ayrilish xavfi Xitoy kompaniyalari uchun jiddiy bosimga aylanadi. Bundan tashqari, arzon Xitoy tovarlaridan voz kechish inflatsiyani oshirishi mumkin, ammo yirik bozorlar ishlab chiqarish zanjirlarini o‘zaro muvofiqlashtirsa, ko‘lam va ixtisoslashuv hisobiga bu salbiy ta’sirni yumshatish mumkin.

 

Xitoy eksportni tashqi siyosat vositasi sifatida ishlatyaptimi?

 

«Bloomberg» muallifi Xitoyning ishlab chiqarishdagi ustunligi shunchaki iqtisodiy raqobat emas, balki tashqi siyosat vositasiga aylanayotganini ta’kidlaydi.

 

O’Nil misol sifatida 2010 yilda Yaponiya bilan yuzaga kelgan diplomatik mojaroni eslaydi. O‘shanda Yaponiya sohil qo‘riqlash xizmati Xitoy kemasi kapitanini hibsga olgach, Xitoydan Yaponiyaga kamyob yer metallari eksporti keskin cheklangan edi. OECDning 2024 yilgi tadqiqotida ham 2010 yil oktabr–noyabr oylarida yetkazib berish keskin kamaygani, mojaro yumshagach, dekabrda savdo qayta tiklangani qayd etilgan.

 

Kamyob yer elementlari elektronika, elektromobillar, shamol turbinalari, samolyot dvigatellari va mudofaa sanoati uchun muhim xomashyo hisoblanadi. Ularni qayta ishlashda Xitoyning ulushi juda katta.

 

Bu vosita 2025 yilda AQSH bilan savdo ziddiyatlari paytida ham ishga solindi. Aprel oyida Xitoy samariy, gadoliniy, terbiy, disproziy, lyutetsiy, skandiy va ittriy bilan bog‘liq yetti toifadagi kamyob yer mahsulotlariga eksport nazoratini o‘rnatdi. Cheklovlar faqat AQSHga emas, barcha davlatlarga eksport litsenziyalari orqali tatbiq etildi. «Reuters» ma’lumotiga ko‘ra, Xitoy ushbu elementlarni qayta ishlash bozorining taxminan 90 foizini nazorat qiladi. Shu sababli litsenziyalarning cheklanishi avtomobilsozlik, elektronika va mudofaa sanoatida ta’minot uzilishi xavfini yuzaga keltirdi.

 

Shu bilan birga, AQSHning o‘zi ham Xitoyga nisbatan eksport cheklovlarini qo‘llab kelmoqda. 2019 yildan buyon ayrim Xitoy kompaniyalariga Amerika dasturiy ta’minoti va mikrochiplarini sotish cheklangan. 2022 yilda esa eng ilg‘or yarimo‘tkazgichlar va ularni ishlab chiqarish uskunalarini Xitoyga eksport qilishga yanada kengroq taqiqlar kiritildi. Savdo va texnologik cheklovlar ikki davlat munosabatlarining ajralmas qismiga aylangan.

 

Po‘lat bozorida birinchi qadamlar tashlangan

 

O’Nil taklif etayotgan keng qamrovli klub hali yo‘q. Biroq uning fikricha, ayrim davlatlar o‘rtasidagi amaldagi hamkorlik bu g‘oya uchun dastlabki poydevor bo‘la oladi.

 

2026 yil 30-sentabrda AQSHning Miluoki shahrida G20 savdo vazirlari uchrashuvi doirasida po‘lat ishlab chiqarishdagi ortiqcha quvvat muammosi muhokama qilindi. Unda AQSH, Yevropa Ittifoqi, Yaponiya, Janubiy Koreya va boshqa davlatlar ishtirokida «Milwaukee Framework» deb nomlangan hamkorlik mexanizmi qabul qilindi.

 

OECD ma’lumotiga ko‘ra, jahon po‘lat ishlab chiqarishidagi ortiqcha quvvat 2024 yilda 601 mln tonnani tashkil etgan. 2028 yilga borib bu ko‘rsatkich 745 mln tonnaga yetishi prognoz qilinmoqda. Bunda Xitoyning ulushi katta: 2025 yilning uchinchi choragida jahondagi po‘lat quvvati va talab o‘rtasidagi tafovutning 54 foizi aynan Xitoy hissasiga to‘g‘ri kelgan. Mamlakatning po‘lat eksporti 2025 yilda rekord darajaga — 131 mln tonnaga yetdi, bu 2020 yilga nisbatan 153 foizga ko‘p.

 

«Milwaukee Framework» doirasida davlatlar ortiqcha quvvatlarga qarshi birgalikda kurashish, bozorni buzuvchi subsidiyalarni cheklash, importni nazorat qilish va savdo qoidalari buzilishining oldini olishga kelishib oldi.

Теглар

Мавзуга оид