Fitch Turkmanistonda zaif boshqaruv va noaniq valuta kursini qayd etdi

Turkmanistonning chet el va milliy valutadagi uzoq muddatli qarz majburiyatlarini bajarmaslik reytingi «BB-» darajasida qoldirildi, prognoz esa «barqaror» deya baholandi. Bu haqda Fitch Ratings hisobotida keltirilgan.

Qisqa muddatli reytinglar ham o‘zgarmadi: chet el va milliy valutada «B», mamlakat reyting chegarasi esa «BB-» darajasida saqlanib qoldi.

Turkmaniston reytingining kuchli va zaif tomonlari

Fitch ma’lumotiga ko‘ra, Turkmaniston reytingining asosiy kuchli tomoni — davlat moliyaviy holatining juda mustahkamligidir. Mamlakat «BB» va «B» reytingiga ega davlatlar orasida eng yuqori sof xorijiy aktivlarga ega, davlat qarzi esa eng past ko‘rsatkichlardan biridir. Bunga qo‘shimcha ravishda, Turkmaniston dunyodagi eng katta gaz zaxiralariga ega davlatlardan biri bo‘lib, gaz zaxiralari hajmi bo‘yicha to‘rtinchi o‘rinda turadi.

Shu bilan birga, bu kuchli tomonlar bir qator muammolar bilan muvozanatlanadi. Jumladan, davlat boshqaruvi zaifligi, iqtisodiy siyosatning yetarlicha ochiq emasligi, ayniqsa valuta kursi bo‘yicha shaffoflikning pastligi, biznes yuritish sharoitlarining murakkabligi, iqtisodiyotning xomashyo eksportiga kuchli bog‘liqligi va eksport bozorlarining kam sonli davlatlarga bog‘lanib qolishi mamlakatning asosiy muammolari hisoblanadi.

Xorijiy aktivlar va valuta zaxiralari

Fitch prognoziga ko‘ra, Turkmanistonning sof xorijiy aktivlari 2027-yilga borib YIMning 59,3 foiziga yetadi. Bu «BB» va «B» reytingiga ega davlatlarning o‘rtacha ko‘rsatkichidan ancha yuqori. Shu bilan birga, 2026–2027-yillarda mamlakatning tashqi savdo hisobidagi ortiqcha mablag‘i o‘rtacha YIMning 1,2 foizigacha kamayishi kutilmoqda. Bunga energiya narxlari oshishidan olinadigan qo‘shimcha daromadlarning kamayishi, eksport imkoniyatlarining cheklangani, davlat investitsiyalarining ko‘payishi, import hajmining oshishi va transport xarajatlarining ortishi sabab bo‘ladi.

Fitch hisob-kitoblariga ko‘ra, Turkmanistonning valuta zaxiralari 2026–2027-yillarda mamlakatning tashqi to‘lovlarini o‘rtacha 46 oy davomida qoplashga yetadi. Bu Fitch tomonidan reyting beriladigan davlatlar orasidagi eng yuqori ko‘rsatkichdir. Mutaxassislarning fikricha, mamlakat tashqi likvidligi barqaror bo‘lib qolmoqda. 2027-yilda tashqi qarzga xizmat ko‘rsatish xarajatlari tashqi tushumlarning atigi 3,9 foizini tashkil qiladi, «BB» reytingidagi davlatlarda esa bu ko‘rsatkich o‘rtacha 14,1 foizga teng.

Gaz eksporti va yangi loyihalar

Turkmaniston eksportining asosiy qismi gaz hisoblanadi. 2025-yilda gaz umumiy tovar eksportining taxminan uchdan ikki qismini tashkil qilgan. Fitch fikricha, 2026–2027-yillarda gaz qazib olish hajmi asosan barqaror qoladi, bunga qisman gaz quvurlari infratuzilmasining cheklangan imkoniyatlari sabab bo‘ladi. Xitoy Turkmaniston gazining eng katta xaridori bo‘lib qoladi, chunki uzoq muddatli shartnomalar asosida talab barqaror saqlanmoqda.

2026-yilning aprel oyida ulkan Galkinish gaz konini rivojlantirishning to‘rtinchi bosqichi doirasida qurilish ishlari boshlangan. Ushbu loyiha Turkmaniston gaz qazib olish quvvatini yiliga 10 milliard kub metrga oshirishi kutilmoqda.

Qisqa muddatda Xitoy Turkmaniston gazining eng katta xaridori bo‘lib qoladi. Geosiyosiy noaniqlik eksport yo‘nalishlarini kengaytirish imkoniyatlariga salbiy ta’sir qilmoqda. Xitoyga qurilishi rejalashtirilgan yangi gaz quvuri kabi yirik loyihalarning amalga oshirish muddati hali aniq emas. Ushbu quvur yiliga yana 25 milliard kub metr gaz tashish imkonini berishi mumkin. Fitch ma’lumotiga ko‘ra, neft-kimyo mahsulotlarini ishlab chiqarishni kengaytirish iqtisodiyotni diversifikatsiya qilishga ma’lum darajada yordam beradi.

Davlat qarzi

Turkmanistonning davlat qarzi 2027-yil oxiriga borib YIMning 2,7 foizigacha kamayishi kutilmoqda. Bu davlat budjeti taqchilligining past bo‘lishi va yangi qarz olishning cheklangani bilan izohlanadi. Bu ko‘rsatkich «BB» reytingiga ega davlatlarning o‘rtacha davlat qarzi darajasidan ancha past bo‘lib, ularda bu ko‘rsatkich 52,1 foizni tashkil qiladi.

Fitch fikricha, Turkmaniston hukumati uzoq muddatli milliy maqsadlarga muvofiq ravishda ijtimoiy barqarorlik va rivojlanishni ustuvor yo‘nalish sifatida saqlab qoladi. Infratuzilma va sanoat loyihalarini qo‘llab-quvvatlash uchun davlat mablag‘lari va loyihaviy moliyalashtirishdan foydalaniladi.

2025-yilning oxirida Turkmaniston Stabilizatsiya jamg‘armasida 27,6 milliard manat mablag‘ mavjud bo‘lgan. Bu mamlakat YIMining 10,2 foiziga teng. Shundan 16,3 milliard manat, ya’ni YIMning 6 foizi, Markaziy bankda saqlanayotgan budjet zaxiralari hisoblanadi. Jamg‘arma aktivlari to‘liq milliy valutada saqlanadi.

Valuta siyosati va iqtisodiy prognoz

Fitch ta’kidlaganidek, Turkmanistonning valuta siyosati hanuz shaffof emas. 2015-yildan beri rasmiy valuta kursi 1 dollar uchun 3,5 manat darajasida saqlanmoqda, biroq bozordagi kurs taxminan 1 dollar uchun 19 manat atrofida qolmoqda. Fitch prognoziga ko‘ra, rasmiy kurs 2028-yilgacha o‘zgarmasligi mumkin. Valuta kursidagi bunday katta farq xorijiy investitsiyalarni cheklab qo‘ymoqda.

Fitch Turkmaniston iqtisodiyoti 2026–2027-yillarda yiliga taxminan 2,5 foiz o‘sishini kutmoqda. Bunga davlat investitsiyalari va uglevodorod eksportining barqarorligi yordam beradi. Agentlik o‘z tarixiy ma’lumotlarini Xalqaro valuta jamg‘armasi baholariga asoslaydi va bu baholar hukumat e’lon qilayotgan 6,3 foizlik iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichidan ancha past. Fitch davlat iqtisodiyotdagi asosiy rolini saqlab qolishini kutmoqda.

Xususiy sektor rivojlanishi esa hali ham qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Bunga davlat korxonalarining ustunligi, kredit resurslarining asosan davlat tashkilotlariga yo‘naltirilishi va biznes muhiti murakkabligi sabab bo‘lmoqda. Fitch prognoziga ko‘ra, 2026-yilda inflatsiya o‘rtacha 5,3 foiz bo‘ladi va 2027-yilda pasayadi. Shuningdek, iqtisodiyotning neft va gaz eksportiga kuchli bog‘liqligi sababli iqlim o‘zgarishi uzoq muddatli xavf bo‘lib qolmoqda.

Reytingga ta’sir qiluvchi omillar

Fitch Turkmaniston reytingi davlat moliyaviy holati va tashqi balansining sezilarli yomonlashuvi, energiya narxlarining tushishi, asosiy eksport shartnomalarining buzilishi, iqtisodiy beqarorlikning kuchayishi yoki siyosiy va geosiyosiy muammolar yuzaga kelishi holatlarida pasayishi mumkinligini aytdi.

Aksincha, davlat boshqaruvi standartlari yaxshilansa, iqtisodiy ma’lumotlar ochiq va ishonchli bo‘lsa, biznes muhiti yaxshilansa, iqtisodiy siyosatga ishonch oshsa yoki neft-gaz eksportidan keladigan daromadlar uzoq muddat yuqori bo‘lib qolsa, Turkmaniston reytingi oshishi mumkin.

Eslatib o‘tamiz, avvalroq Fitch xalqaro reyting agentligi O‘zbekiston suveren kredit reytingini «BB» darajasida tasdiqlab, reyting kutilmasini «barqaror»dan «ijobiy»ga oshirgandi.