Қурилиш бозоридаги ўсиш ва назорат тизимидаги ўзгаришлар

Ўзбекистонда 2026-йилнинг январ–сентябр ойларида 339,3 трлн сўмлик қурилиш ишлари бажарилган. Бу ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 12,3 фоиз кўп.

Шундан 241,2 трлн сўми ёки 71,1 фоизи бино ва иншоотлар қурилишига тўғри келган. Ушбу йўналишда қурилиш ишлари ҳажми 6,3 фоизга ошган.

Фуқаролик объектлари қурилишида 63,8 трлн сўмлик ишлар бажарилган. Бу жами ҳажмнинг 18,8 фоизини ташкил этиб, ўтган йилга нисбатан 29,3 фоизга ўсган.

Ихтисослаштирилган қурилиш ишлари эса 34,3 трлн сўмга етган. Унинг жами ҳажмдаги улуши 10,1 фоизни, ўсиш суръати эса 33 фоизни ташкил этган.

Йирик қурилиш ташкилотлари тезроқ ўсмоқда

2026-йил январ–сентябр ойларида кичик корхоналар ва микрофирмалар 142,2 трлн сўмлик қурилиш ишларини бажарган. Бу жами қурилиш ишлари ҳажмининг 54,8 фоизига тенг. Йирик қурилиш ташкилотлари ҳиссасига 66,7 трлн сўмлик, аҳоли томонидан ўз кучи билан бажарилган ишлар ҳиссасига эса 50,5 трлн сўмлик қурилиш ишлари тўғри келган.

Ўтган йилнинг шу даврига нисбатан энг юқори ўсиш йирик қурилиш ташкилотларида кузатилди, уларнинг иш ҳажми 18,8 фоизга ошди. Кичик корхоналар ва микрофирмаларда ўсиш 10,9 фоиз, аҳоли томонидан бажарилган ишларда эса 6,2 фоиз бўлди.

Аммо январ–сентябр ойларида жами 339,3 трлн сўмлик қурилиш ишларининг 78,1 трлн сўми ёки 23 фоизи норасмий сектор ҳиссасига тўғри келди.

Бу ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 22,6 трлн сўмга кўп. Бироқ норасмий секторнинг жами қурилиш ишларидаги улуши 24,7 фоиздан 23 фоизга камайган.

Материаллар ишлаб чиқариш

Марказий банк маълумотларига кўра, қурилиш материаллари саноати 2026-йилнинг дастлабки тўққиз ойида 50 трлн сўмлик маҳсулот ишлаб чиқарди. Тармоқ экспорти 1,1 млрд долларга етиб, ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 45 фоизга ошди. Шунингдек, Миллий статистика қўмитасининг Vaqt.uz’га маълум қилишича, шу давр мобайнида йирик саноат корхоналари томонидан 16,2 млн тонна цемент ишлаб чиқарилган. Бир йил ичида цемент ишлаб чиқариш 0,5 млн тоннага ошган.

Қурилишда назорат қандай олиб борилади?

Ўзбекистондаги барча қурилиш объектларини назорат қилувчи Қурилиш инспекцияси маълумотларига кўра, январ–сентябр ойларида 28 минг 708 та қурилиш объект назоратга олинган.

Улардан 301 минг 272 марта мониторинг ўтказилиб, аниқланган қоидабузарликларни бартараф этиш учун 215 минг 907 та мажбурий ёзма кўрсатма берилган. Шунингдек, 3 минг 166 та қоидабузарлик буздириш ишлари орқали бартараф этилган. Кўп қаватли уйлар ўрганилганда эса 23 минг 121 та бинода 9 минг 804 та қонунбузилиш аниқланган. Уларнинг 6 мингдан ортиғи бартараф этилган, 1 минг 457 таси бўйича судга даъво киритилган.

Қоидабузарликлар орасида рухсатсиз қўшимча қават қуриш ва тасдиқланган лойиҳадан четга чиққанлар ҳам бор. Масалан, Тошкент шаҳрининг Яшнобод туманидаги «Sokin House» тураржой мажмуасида қурилиш ташкилоти дастлабки лойиҳадан четга чиқиб, қўшимча қаватлар қургани аниқланган. Инспекция ишларни тўхтатиш ҳақида мажбурий кўрсатма берган. Бироқ қурилиш тўхтагани учун хонадонга пул тўлаган харидорлар уйларини йиллар давомида ололмай кутган.

Яна бир мисол Тошкентнинг Яккасарой туманидаги «New Port» мажмуаси. Вазирлик маълумотига кўра, тўққизта блокдан учтасида экспертиза хулосалари ва қурилишни бошлаш учун рўйхатдан ўтилган. Қолган олтитасида ишлар белгиланган тартибда рўйхатдан ўтказилмай олиб борилган. Инспекция компанияга бир неча марта мажбурий кўрсатма берган, бироқ талаблар бажарилмагани учун масъул ходимлар маъмурий жавобгарликка тортилган.

Қурилишдаги янги қоидалар

Қурилиш соҳасидаги қоидабузарликларнинг олдини олиш учун янги талаблар белгиланмоқда. Улар биноларнинг сейсмик хавфсизлигини текшириш, қурилиш материаллари сифатини назорат қилиш ва рухсатсиз қурилиш учун жавобгарликни кучайтиришни назарда тутади.

Бу борадаги муҳим ҳужжатлардан бири 2025-йил 1-декабрда қабул қилинган ПФ-236-сон президент фармонидир. Унга кўра, 2026-йил 1-январдан бошлаб икки ва ундан юқори қаватли кўп квартирали уйларнинг техник ҳолатини махсус асбоб-ускуналар ёрдамида текшириш тартиби белгиланган. Бундай текширувлар натижалари «Шаффоф қурилиш» тизимида қайд этилади. Текширув хулосаси ижобий бўлмаса, бинодан фойдаланишга рухсат берилмайди.

Фармонда қурилиши бошланган кўп квартирали уйларга кейинчалик қўшимча қават қўшиш ёки баландлигини оширишни янги ҳужжатлар орқали расмийлаштириш ҳам тақиқланган. Яъни қурилиш бошланганидан кейин дастлабки лойиҳада кўрсатилмаган қаватларни қўшиб, буни қайта ҳужжатлаштириш орқали қонунийлаштириб бўлмайди.

Шунингдек, 2025-йил 1-декабрдаги ПҚ-365-сон президент қарорида, 2026-йил 1-мартдан бошлаб хавфсизлик талабларига жавоб бермайдиган қурилиш материалларини ишлаб чиқарувчи ва етказиб берувчи корхоналар электрон реестрга киритилиши белгиланган. Реестр «Техник тартибга солиш» ва «Шаффоф қурилиш» тизимлари орқали юритилади. Бундай корхоналар давлат харидларида иштирок этолмайди, улар ҳақидаги маълумотлар эса жамоатчиликка очиқ бўлади. Бу орқали қурилишда сифатсиз материаллардан фойдаланишнинг олдини олиш ва уларни етказиб берувчилар фаолиятини ҳам назорат қилиш кўзланган.

2026-йил 28-сентябрда қабул қилинган ЎРҚ-1179-сон қонун билан қурилишни бошлаш тартиби ва рухсатсиз қурилиш учун жавобгарлик ўзгартирилмоқда. Қонун 2026-йил 30-декабрдан кучга киради. Унга кўра, қурилиш-монтаж ишларини бошлашдан олдин ҳудудий қурилиш назорати инспекциясидан рухсатнома олиш талаб этилади. Яъни аввалги хабарнома юбориш тартиби рухсат олиш тартибига алмаштирилади.

Қонунда рухсатномасиз кўп квартирали уй қуриш учун жарималар ҳам белгиланган. Бундай ҳолатда фуқароларга базавий ҳисоблаш миқдорининг 400 баравари, мансабдор шахсларга эса 450 баравари миқдорида жарима солинади. Бундай қоидабузарлик учун маъмурий жазо қўлланганидан кейин ноқонуний қурилиш яна такрорланса, уч йилдан беш йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси қўлланиши мумкин. Агар қоидабузарлик одам ўлими ёки бошқа оғир оқибатларга сабаб бўлса, жазо беш йилдан етти йилгача озодликдан маҳрум қилишни назарда тутади.

Эслатиб ўтамиз, Vaqt.uz аввалроқ уй-жой харидида алданиб қолмаслик учун нималарга эътибор бериш кераклиги ҳақида ёзганди. Чунки хонадон сотиб олишда фақат унинг нархи ва жойлашувини ҳисобга олиш етарли эмас. Қурилишнинг қонунийлиги, рухсат ҳужжатлари ва қурувчи компаниянинг фаолияти ҳам муҳим. Зеро бу жиҳатларга эътиборсизлик кейинчалик уйга эгалик қилиш ёки ундан фойдаланиш билан боғлиқ муаммоларга юзага келтириши мумкин.