Logo

Tramp, Putin va Si uchrashuvi: uch davlat qanday kelishuvga erishdi?

Shenchjendagi muzokaralar dunyoning uch qudratli davlati rahbarlarini bir stol atrofiga jamladi. Sammit natijasi nafaqat Vashington, Moskva va Pekinda, balki Kiyev va Yevropa poytaxtlarida ham diqqat bilan kuzatildi.

Tramp, Putin va Si uchrashuvi: uch davlat qanday kelishuvga erishdi? © Xinhua

2026 yil 19-noyabr kuni Xitoyning Shenchjen shahrida xalqaro siyosat uchun tarixiy voqea yuz berdi: AQSH prezidenti Donald Tramp, Rossiya prezidenti Vladimir Putin va Xitoy rahbari Si Jinping ilk bor davlat rahbarlari darajasida yuzma-yuz uchrashdi.

Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamkorligi (APEC) sammiti doirasida tashkil etilgan muzokaralar bir soatdan ortiq davom etdi. Uchrashuv yakunida tomonlar «Tinchlik sari deklaratsiya» nomli qo‘shma hujjatni qabul qildi. Unda BMTni isloh qilish, neft mahsulotlarini ishlab chiqarish va yetkazib berishni ko‘paytirish, davlat rahbarlarining xalqaro sudlardagi immuniteti hamda yadroviy xavflarni kamaytirish bo‘yicha umumiy pozitsiyalar bayon etildi.

E’tiborli jihati shundaki, Rossiyaning Ukrainaga qarshi urushi va AQSH ishtirokidagi Eron mojarosi deklaratsiyada umuman aks etmadi. «Reuters» va «Associated Press» tahlillariga ko‘ra, tarixiy deya baholangan sammit aniq siyosiy kelishuvlardan ko‘ra umumiy bayonotlar bilan cheklandi.


Nima uchun uchrashuv aynan Shenchjenda bo‘ldi?

Uch tomonlama muzokaralar 18–19-noyabr kunlari Xitoyda o‘tkazilgan 33-APEC iqtisodiy yetakchilar sammiti doirasida bo‘lib o‘tdi. 2026 yilda APECga mezbonlik qilayotgan Xitoy «Birgalikda farovonlik sari Osiyo-Tinch okeani hamjamiyatini barpo etish» shiori ostida mintaqadagi 21 ta iqtisodiyot vakillarini bir joyga to‘pladi.

Tramp, Putin va Si Jinpingning uchrashuvi esa umumiy yig‘ilishdan alohida — Xitoy rahbarining «Silin Shanchjuan» davlat rezidensiyasida tashkil etildi.

Ushbu muloqotni o‘tkazish g‘oyasi 2026 yil yozidan buyon muhokama qilib kelinayotgan edi. Noyabr oyi boshida Kreml Moskva, Vashington va Pekin o‘rtasida kun tartibi yuzasidan takliflar almashilayotganini bildirdi, shundan so‘ng uchrashuv Xitoy Tashqi ishlar vazirligi va Oq uy tomonidan rasman tasdiqlandi. Sammit oldidan Tramp Putin va Si Jinping bilan alohida suhbatlar o‘tkazib, ikki davlat bilan munosabatlarni yaxshilash, yadroviy qurollar va xalqaro mojarolarni muhokama qilish niyatini bildirgan edi.

Shu tariqa, Shenchjendagi muzokaralar uch davlat rahbarlarining tarixdagi birinchi yuzma-yuz sammiti sifatida qayd etildi.

«Tinchlik deklaratsiyasi»da qanday masalalar bor?

Uchrashuv yakunida e’lon qilingan qo‘shma hujjat to‘rtta asosiy yo‘nalishni qamrab oladi.

Birinchisi — BMTni isloh qilish. BMT Xavfsizlik kengashining doimiy a’zolari sanalgan AQSH, Rossiya va Xitoy tashkilot samaradorligini oshirish, uni global muammolarga tezkor javob bera oladigan tizimga aylantirish zarurligini ta’kidladi.

Ikkinchisi — energetika xavfsizligi. Uch davlat neftni qayta ishlash mahsulotlarini ishlab chiqarish va yetkazib berish hajmini oshirishga kelishib, barqaror energiya ta’minotining jahon iqtisodiyoti uchun ahamiyatini qayd etdi.

Uchinchisi — Xalqaro jinoyat sudi va davlat rahbarlarining immuniteti. Hujjatda davlatlar roziligi tamoyili va mansabdor shaxslarning immunitetiga rioya qilish xalqaro munosabatlarning muhim asosi ekani, Xalqaro jinoyat sudi (ICC) va shunga o‘xshash tuzilmalar o‘z vakolatlarini suiiste’mol qilmasligi lozimligi qayd etilgan.

To‘rtinchisi — yadroviy xavflarni kamaytirish. Tomonlar yadroviy urushda g‘olib bo‘lish mumkin emasligi va bunday urush hech qachon boshlanmasligi kerakligini yana bir bor tasdiqladi. Yadroviy xavflarni kamaytirish va qurol tarqalishining oldini olish bo‘yicha muloqot olib borishga kelishildi. Ammo yadroviy arsenallarni qisqartirish bo‘yicha aniq majburiyat, yangi shartnoma yoki muzokaralar muddati belgilanmadi.

 

Yadroviy qurollar bo‘yicha muzokaralar nima uchun muhim?

Sammitda yadroviy xavfsizlikka alohida urg‘u berilgani bejiz emas — Rossiya, AQSH va Xitoy dunyodagi eng yirik yadroviy arsenallarga ega davlatlardir.

Stokgolm xalqaro tinchlik tadqiqotlari institutining (SIPRI) 2026 yil iyun oyidagi hisobotiga ko‘ra, yanvar holatiga dunyoda jami 12 187 ta yadroviy kallak mavjud bo‘lib, ularning 9 745 tasi harbiy zaxirada, 4 012 tasi esa raketa va samolyotlarga joylashtirilgan. Yadroviy qurolga ega to‘qqizta davlatning barchasi o‘z arsenalini modernizatsiya qilishda davom etmoqda.

Yana bir muhim jihat shundaki, 2026 yil 5-fevralda AQSH va Rossiya o‘rtasidagi New START shartnomasining amal qilish muddati tugadi. Ikki davlatning joylashtirilgan strategik kallaklarini 1 550 ta, yetkazib berish vositalarini esa 700 ta bilan cheklab turgan ushbu bitim to‘xtagach, o‘zaro majburiy cheklovlar qolmadi. Shunday sharoitda uch yirik yadroviy davlatning bir stol atrofida muloqot qilishi xalqaro xavfsizlik uchun muhim ahamiyat kasb etdi. Biroq «Reuters» ta’kidlashicha, Shenchjenda Tramp avvalroq ilgari surgan uch tomonlama yadroviy qurollarni qisqartirish shartnomasi bo‘yicha kelishuvga erishilmadi.

Ukraina urushi deklaratsiyada tilga olinmadi

Sammit oldidan Ukrainadagi urush muzokaralarning markaziy mavzularidan biri bo‘lishi kutilgan edi. Vladimir Putin uch davlatning mintaqaviy mojarolarni, jumladan, Ukraina masalasini hal etishda umumiy manfaatlari borligini ta’kidlagan, Donald Tramp esa urushni tugatishda Xitoy yordam berishi mumkinligini aytgan edi. Uchrashuvdan avvalgi ikki tomonlama muloqotlarda ham bu mavzu ko‘tarilgan.

Shunga qaramay, yakuniy deklaratsiyada Ukraina haqida birorta ham band kiritilmadi. Bu holat Kiyev va Yevropa davlatlari ishtirokisiz mintaqa kelajagiga daxldor qarorlar qabul qilinishi mumkinligidan xavotirlangan Yevropa rahbarlarining keskin e’tiroziga sabab bo‘ldi.

19-noyabr kuni Berlinda yig‘ilgan Yevropa yetakchilari bunga munosabat bildirdi. Germaniya kansleri Fridrix Mers 1945 yilgi Yalta konferensiyasiga ishora qilib, «Yalta formati tinchlik olib kelmaydi», deya bayonot berdi. Fransiya prezidenti Emmanuel Makron muzokaralar stolida Ukraina, Yevropa, AQSH va Rossiya birgalikda o‘tirishi shartligini ta’kidladi. Buyuk Britaniya bosh vaziri Endi Byornxem esa Ukraina taqdiri Ukrainasiz, Yevropa xavfsizligi esa Yevropa vakillarisiz hal etilmasligi kerakligini aytdi.

Shu tariqa, Shenchjen sammiti Ukraina urushi bo‘yicha yangi kelishuvga olib kelmadi, aksincha, Yevropa davlatlarining muzokaralardagi ishtiroki masalasini yanada kun tartibiga olib chiqdi.

Xitoy va Rossiya uchun siyosiy natija

Uchrashuvning siyosiy ahamiyati har bir tomon uchun turlicha bo‘ldi.

Xitoy raisi Si Jinping sammit mezboni sifatida Pekinning yirik global muloqotlar uchun asosiy maydon bo‘la olish salohiyatini namoyish etdi. U uch davlatning global mas’uliyatini ta’kidlab, yuqori darajadagi doimiy aloqalar va inqirozlarning oldini olish mexanizmlarini yaratishga chaqirdi.

Vladimir Putin uchun G‘arb sanksiyalari va Ukrainadagi urush fonida AQSH hamda Xitoy rahbarlari bilan bir stolda o‘tirish Rossiyaning xalqaro diplomatiyadagi o‘rnini ko‘rsatish nuqtai nazaridan muhim siyosiy voqea bo‘ldi.

Donald Tramp esa uchrashuvni tarixiy deb atab, NBC telekanaliga bergan intervyusida muzokaralarni o‘n ballik shkalada 12 ballga baholadi.

Biroq «Associated Press» ta’kidlashicha, rasmiy bayonotlarda amaliy natijalardan ko‘ra ramziy va siyosiy ishoralar ustunlik qilgan — aniq kelishuvlar, ularni ijro etish mexanizmi yoki muddatlar e’lon qilinmagan.

Теглар

Мавзуга оид