Солиқ қўмитаси ўзбекистонликларнинг хорижий компаниялар фойдасига амалга оширилган транзаксиялари ҳақида банклардан маълумот сўради

Ўзбекистон Солиқ қўмитаси банклардан сўнгги уч йилда фуқаролар томонидан 83 та хорижий интернет-компания фойдасига амалга оширилган барча тўловлар ҳақида батафсил маълумот сўради. Расмий изоҳга кўра, ахборотлар ҚҚС тўғри ҳисобланиши ва тўланишини текшириш мақсадида йиғилмоқда. Бироқ бу қадам молиявий махфийлик, банк сири ва рақамли иқтисодиётни тартибга солиш ўртасидаги мувозанат масаласини яна кун тартибига олиб чиқди.

Қандай маълумотлар талаб қилинмоқда?

Telegram каналларда тарқалган хат нусхаларига кўра, банклар 2023–2025 йилларда жисмоний шахслар томонидан халқаро карталар (Виса, Mastercard), миллий тўлов тизимлари (Узcард, Ҳумо) ҳамда электрон ҳамёнлар орқали амалга оширилган барча ўтказмалар бўйича маълумот тақдим этиши керак. Ҳар бир транзаксия учун сана, сумма ва доллардаги эквивалент кўрсатилиши шарт.

Маълумотлар уч кун ичида юборилиши талаб қилинган. Акс ҳолда, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 215–3-моддасига асосан чора кўрилиши мумкинлиги эслатилган. Шунингдек, Солиқ кодексининг 229-моддаси доирасида ҳам жарима масаласи тилга олинган.

Қонунчилик асослари ва ҚҚС масаласи

Солиқ қўмитаси сўров Солиқ кодексининг 134-моддаси 3-қисмига асосланганини маълум қилди. Идора таъкидлашича, гап фуқароларнинг шахсий маълумотларини эмас, балки эгасизлантирилган, яъни умумлаштирилган молиявий маълумотларни таҳлил қилиш ҳақида кетмоқда.

Қўмита келтиришича, Солиқ кодексининг 278-моддасига асосан реализация қилиш жойи Ўзбекистон Республикаси бўлган электрон шаклдаги хизматларни реализация қилишни амалга оширувчи чет эл юридик шахслари бундай хизматларни жисмоний шахсларга кўрсатишга оид қисм бўйича солиқ тўловчилар деб эътироф этилади.

Солиқ кодексининг 88-моддасига асосан агар солиқ мажбуриятининг юзага келиши муайян воқеа ёки ҳаракат билан боғлиқ бўлса, агар ушбу Кодексда бошқача қоида белгиланмаган бўлса, солиқ мажбурияти бўйича даъво қилиш муддати шу воқеа ёки ҳаракат содир бўлган пайтдан эътиборан уч йилни ташкил этади. 280-моддаси 2-қисмига кўра, солиқ базаси электрон шаклидаги хизматларни реализация қилишнинг ҳақиқий нархларидан келиб чиқиб ҳисоблаб чиқарилган солиқ суммаси ҳисобга олинган ҳолдаги қиймати сифатида аниқланади.

Маълумотларга кўра, 2025 йилда 23 та, 2026 йил бошидан яна 6 та хорижий электрон хизмат кўрсатувчи компания ҚҚС тўловчи сифатида рўйхатдан ўтган. 2025 йилда улар томонидан 181,3 млрд сўм солиқ тўланган. Apple, Meta ва Google жами 1,2 трлн сўм даромад қилиб, 142,9 млрд сўм ҚҚС тўлаган.

Банк сири ва ҳуқуқий баҳс

Масаланинг энг баҳсли жиҳати — банк сири. «Банк сири тўғрисида»ги қонуннинг 3-моддасига кўра, мижоз ҳисобварақлари ва амалга оширилган операциялар ҳақидаги маълумотлар банк сири ҳисобланади.

Bankers.uz нашри мутахассисларга таяниб ёзишича, ҳатто эгасизлантирилган маълумотлар ҳам жуда батафсил бўлса, бошқа манбалар билан солиштириш орқали муайян шахсни қайта аниқлаш хавфини туғдириши мумкин. Айниқса, аниқ сана, вақт ва сумма кўрсатилган ҳолатда бу эҳтимол ортади.

Шу нуқтаи назардан, сўров юридик жиҳатдан баҳсли бўлиши мумкин. Бироқ солиқ органлари мақсади жисмоний шахсларни эмас, хорижий компаниялар айланмасини назорат қилиш эканини таъкидламоқда.

Яширин иқтисодиётга қарши кураш

Сўров 2025 йил декабрда қабул қилинган яширин иқтисодиётга қарши кураш чора-тадбирлари тўғрисидаги ПФ-246-сон фармонга ҳам таянади. Унга кўра, 2026 йил 1 январдан Ўзбекистонда рўйхатдан ўтмай фаолият юритаётган хорижий онлайн компанияларга чекловлар жорий этилади ва уларга рўйхатдан ўтиш учун 30 кун берилади.
Бу қарор рақамли хизматлар бозорини шаффофлаштиришга қаратилган. Чунки фриланс, онлайн таълим, обуна хизматлари ва электрон савдо орқали хорижий компанияларга катта ҳажмда маблағ ўтказилмоқда. Давлат эса ушбу айланмадан солиқ тушумларини тўлиқ олишни мақсад қилган.

Иқтисодий ва техник жиҳатлар

Банклар учун эса «ҳар бир транзаксия» бўйича маълумот тайёрлаш катта техник юк бўлиши мумкин. Бу миллиардлаб операцияларни қайта ишлаш ва таҳлил қилишни талаб этади. Айрим таҳлилчилар буни молиявий Big Data базасини шакллантиришга уриниш сифатида баҳоламоқда.

Шу билан бирга, рақамли иқтисодиёт ўсиб бораётган шароитда давлатнинг назорат механизмларини кучайтиришга интилиши табиий жараён сифатида ҳам кўрилади. Муаммо — назорат ва шахсий дахлсизлик ўртасидаги нозик мувозанатни сақлашда.

Солиқ қўмитасининг ташаббуси ҚҚС тўловларини шаффофлаштириш ва яширин иқтисодиётни қисқартириш нуқтаи назаридан мантиқий қадам сифатида баҳоланиши мумкин. Бироқ молиявий маълумотларнинг ҳимояси, банк сири ва шахсий дахлсизлик кафолатлари масаласи очиқ қолмоқда.

Яқин ойларда мазкур сўров атрофидаги ҳуқуқий ва техник баҳслар давом этиши эҳтимол. Рақамли хизматлар бозори ўсар экан, давлат ва бизнес ўртасидаги янги қоидалар ҳам шаклланиб боради.