Jahon chempionati — 2026: futbolning genotsiddagi ishtiroki tanqid qilinmoqda

2026 yilgi Jahon chempionatidan kutilayotgan bayramona kayfiyat — hilpirayotgan bayroqlar, muxlislarning hayqiriqlari-yu milliy terma jamoalarning yorqin liboslari — G‘azodagi asl vaziyatga mutlaqo ziddir. Musobaqaning asosiy tashkilotchisi bo‘lgan Qo‘shma Shtatlar parallel ravishda Isroilning harbiy harakatlarini ham moliyalashtirmoqda. Mahalliy rasmiylarning ma’lumotlariga ko‘ra, Isroil tajovuzi oqibatida shu kungacha 72 300 dan ortiq falastinlik halok bo‘lgan, 172 200 ga yaqini esa yarador bo‘lgan.

Buning ustiga, joriy yilning fevral oyi oxirida Vashington va Tel-Aviv tomonidan Eronga qarshi boshlangan urushni ham qo‘shish kerak. Bunga javoban Tehron Isroil, Iroq, Iordaniya va Fors ko‘rfazi davlatlaridagi Amerika bazalariga dron hamda raketalar bilan zarbalar yo‘lladi. Vaziyatning bu qadar keskinlashuvi xalqaro kun tartibidan asosiy o‘rin egalladi va Eronning Jahon chempionatidagi ehtimoliy ishtiroki borasida qator savollarni yuzaga keltirdi.

Musobaqa ochiqlik ramzi sifatida taqdim etilib, FIFA prezidenti Janni Infantino uni «butun dunyo odamlarining orzulari ushaladigan», «birdamlik, do‘stlik va ehtiroslarning global bayrami» deb atayotgan bo‘lsa-da, amalda u G‘azodagi gumanitar halokat va davom etayotgan genotsidni, qolaversa, Eronga qarshi tajovuzni xaspo‘shlashga xizmat qilmoqda.

Qatarga nisbatan keskin tanqid — AQSHga kelganda esa sukutmi?

Bundan to‘rt yil muqaddam, Jahon chempionati Qatarda o‘tkazilganida, G‘arb ommaviy axborot vositalari migrantlarning mehnat sharoitlari va fuqarolik erkinliklari masalalarini ro‘kach qilib, keng ko‘lamli tanqid kampaniyasini boshlab yuborgan edi. Biroq turnirga mezbonlik qilish navbati AQSHga kelganida, ushbu «qayg‘urish»dan asar ham qolmadi.

Qatarga qo‘yilgan ayblovlarning aksariyati umuminsoniy qadriyatlar niqobi ostidagi G‘arbning Sharqqa nisbatan balandparvoz qarashlariga asoslangan edi. Undagi yashirin mujda shunday ediki, go‘yo futbol «G‘arb standartlari»ga javob bermaydigan mamlakatlarda o‘tkazilmasligi kerak. Bu holat hozirgi mezbon — butun dunyo ko‘z o‘ngida G‘azoda genotsid o‘tkazayotgan Isroilning asosiy harbiy va diplomatik ittifoqchisi bo‘lib qolayotgan AQSHga nisbatan hech qanday e’tiroz yo‘qligi fonida keskin qarama-qarshilik hosil qilmoqda.

1948 yilda Isroil davlati tashkil topganidan beri Vashington Tel-Avivga 130 milliard dollardan ortiq ikki tomonlama yordam ko‘rsatdi. Bunday qo‘llab-quvvatlash AQSHning ichida ham, masalan, falastinliklarni yoqlab chiqqan namoyishlarni bostirishda, asossiz hibsga olishlar, kuch ishlatish va deportatsiya qilish tahdidlarida yaqqol o‘z aksini topmoqda.

Shunday bo‘lsa-da, turnir boshlanishiga bir necha hafta qolganiga qaramay, hech qanday shov-shuvli mojarolar, boykot kampaniyalari yoki keng ko‘lamli axloqiy muhokamalar ko‘zga tashlanmayapti. Ko‘rinib turibdiki, chempionat global kuch markazi hisoblangan davlatning «o‘z uyi»da o‘tkazilganda, qoidalar ham shunga mos ravishda o‘zgarar ekan.

Eron masalasi

2025 yilgi klublar o‘rtasidagi jahon chempionati vaqtida Infantino «Yuventus» delegatsiyasi bilan birgalikda Oq uyda o‘tkazilgan matbuot anjumanida Donald Trampning ortida turgan edi. O‘z chiqishi davomida Tramp Eronga zarba berish ehtimoli haqida ochiq-oydin gapirdi va Isroil bosh vaziri Binyamin Netanyaxuning G‘azodagi harakatlarini maqtadi. Bu vaqtda esa jahon futboli vakillari shunchaki sukut saqlab turaverdi.

Keyinroq bu tahdidlar amalda o‘z ifodasini topdi: 2026 yilning 28-fevralida Isroil va AQSH Eronga qarshi harbiy amaliyot boshladi va buning oqibatida mamlakatning oliy rahnamosi Ali Xomanaiy o‘ldirildi. Infantino Eronning jahon chempionatida ishtirok etishiga ruxsat berilishi haqida bayonot bergan edi. Biroq Tramp jamoaning ishtirok etishi mumkinligini, lekin «xavfsizlik nuqtai nazaridan bu maqsadga muvofiq emas»ligini ta’kidlab, amalda bu fikrni inkor etdi.

Bunga javoban Eron sport vaziri milliy yetakchining o‘limidan so‘ng mamlakat «hech qanday holatda» musobaqada qatnasha olmasligini ma’lum qildi. FIFA esa bu holatga nisbatan birorta rasmiy munosabat bildirmadi. Infantino o‘yinlarni boshqa vaqtga ko‘chirish yoki xavfsizlik kafolatlarini taklif qilish o‘rniga, faqatgina Eronning «jahon chempionatida maydonga tushishi»ni takrorlash bilan cheklandi.

Bunday fojialar fonida Eron terma jamoasi mart oyining oxirida Nigeriyaga qarshi o‘tkazilgan o‘yinda maydonga ryukzaklar ko‘tarib va qora bog‘ichlar taqib tushdi. Jamoa a’zolari shu tariqa urushning ilk kunida Minob shahridagi maktab bombardimon qilinishi oqibatida halok bo‘lgan 165 nafardan ziyod qizlarning xotirasiga hurmat bajo keltirishdi. Ushbu ramziy ishora futbolning kuch-qudrat namoyish etish vositasi sifatidagi qiyofasi bilan xotira va insoniy qadr-qimmat elchisi sifatidagi asl mohiyati o‘rtasidagi keskin tafovutni yaqqol ko‘rsatib berdi.

FIFA — institutsional darajadagi sherikmi?

Qatardagi jahon chempionati vaqtida inson huquqlari himoyasi haqida baralla jar solgan tashkilot bugungi kunga kelib AQSHda migrantlarning ta’qib qilinishiga, G‘azoning bombardimon etilishiga va futboldan siyosiy maqsadlarda foydalanilishiga mutlaqo ko‘z yummoqda.

FIFA ushbu turnirni «tarixdagi eng inklyuziv» musobaqa deb atamoqda. Biroq AQSHda o‘tkazilgan klublar o‘rtasidagi jahon chempionati vaqtida Bojxona va chegara qo‘riqlash xizmati (CBP) hamda Immigratsiya va bojxona nazorati (ICE) xodimlari stadionga kirish joylarida nazorat olib bordi. Bu holat, ayniqsa Mayami, Nyu-York va Chikagoda o‘tkazilgan reydlar fonida migrantlar orasida katta xavotir uyg‘otdi.

Ommaviy axborot vositalarining ma’lumotlariga ko‘ra, tomoshabinlar stadionlarga o‘zlarining qonuniy maqomini tasdiqlovchi hujjatlarni yonlarida olib borishga majbur bo‘lgan. Oqibatda, xavfsizlik ta’minlangani haqidagi bayonotlarga qaramay, ko‘pchilik o‘yinlarga borishdan cho‘chib qoldi. «Human Rights Watch» inson huquqlarini himoya qilish tashkiloti hatto sport inshootlarida, xususan, «Dodger» stadionida ham reydlar o‘tkazilganini hujjatlashtirgan.

Xulosa qilib aytganda, FIFA «xilma-xillik» haqida bong urayotgan bir paytda, mezbon davlat migratsiya siyosatini keskinlashtirishda, oilalarni deportatsiya qilishda va noqonuniy migratsiyani jinoyat deb baholashda davom etmoqda.

Tramp minorasi va FIFA — ikki xil standartlar ko‘zgusi

2025 yilning avgust oyida «The New York Times» nashri Nyu-Yorkdagi Tramp minorasida FIFA ofisi ochilganidan so‘ng, federatsiya va AQSH ma’muriyati o‘rtasidagi aloqalar yanada mustahkamlangani haqida xabar berdi.

Ochilish marosimida Infantino Erik Tramp va klublar o‘rtasidagi jahon chempionati kubogi bilan birgalikda suratga tushdi. AQSHdagi prezidentlik saylovlaridan keyin esa u Trampning inauguratsiyasida qatnashgan birinchi xalqaro yetakchilardan biriga aylanib, o‘zaro siyosiy yaqinlikni ochiq namoyish etdi.

Infantino futbol va siyosat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ta’kidlab, «Tramp bilan munosabatlar jahon chempionatining muvaffaqiyati uchun o‘ta muhim», deya ochiqchasiga bayonot berdi. Biroq, doimo o‘z betarafligini da’vo qiladigan FIFA Ukrainadagi urushga faol munosabat bildirgan bo‘lsa-da, G‘azoda yuz berayotgan xunrezliklar haqida gapirishdan o‘zini olib qochmoqda.

«Agar tinchlik o‘rnatilganidan so‘ng futbol bunda biror-bir rol o‘ynay olsa, biz buni albatta amalga oshiramiz», — degan edi Infantino Rossiya va Ukraina o‘rtasidagi mojaro haqida.

Futbol olamining ovozi qayerda qoldi?

Qatardagi jahon chempionatida Germaniya terma jamoasi so‘z erkinligi cheklanishiga norozilik sifatida og‘izlarini qo‘llari bilan to‘sib maydonga tushgan va bu holat butun dunyoda o‘ziga xos global ramzga aylangan edi.

Bugun esa, G‘azodagi harbiy jinoyatlar bo‘yicha har kuni yangrayotgan ayblovlarga qaramay, bunday ramziy ishoralar deyarli ko‘zga tashlanmayapti: birdamlik aksiyalari ham, ommaviy bayonotlar ham yo‘q, bu boradagi sukut esa tobora yaqqolroq sezilmoqda.

Mesut O‘zil va Muhammad Elneni kabi ayrim futbolchilar Falastinni qo‘llab-quvvatlagani uchungina turli bosimlarga duch keldi.

Yaqinda Avstraliya terma jamoasi sardori Jekson Irvayn Falastinga qarshi o‘yindan so‘ng o‘z maoshining bir qismini G‘azoga gumanitar yordam sifatida xayriya qildi. Uning bu mablag‘i Avstraliya futbol federatsiyasi tomonidan ikki barobar ko‘paytirilib, futbolchilar kasaba uyushmasi hamda «Oxfam» tashkiloti ko‘magida o‘yinchilar fondi orqali yo‘naltirildi.

Irvayn omma oldida «FC Palestina» libosida ko‘rinish bergani uchun ham ta’qib va bosimlarga uchradi, biroq u o‘z pozitsiyasida sobit qoldi: «Qaysi mojaroda bo‘lmasin, tinch aholining qurbon bo‘lishi — fojiadir».

Bu kabi misollarga qaramay, futbol olamining aksariyat qismi sukut saqlashni ma’qul ko‘rmoqda. Boisi, o‘z pozitsiyasini ochiq bildirish ularni serdaromad shartnomalar, karera va xavfsizlikdan mahrum qilishi mumkin. Oqibatda, o‘z-o‘zini senzura qilish odatiy holga aylanib, tijoriy manfaatlar ma’naviy-axloqiy masalalardan butunlay ustun kelmoqda.

Ehtimol, bugungi kunning eng asosiy savoli — FIFAning qanday yo‘l tutishi yoki futbol yulduzlarining nima deyishida emas, balki muxlislarning bunga qanday munosabat bildirishidadir.