ОТБ огоҳлантирди: Марказий Осиё тоғларида музликлар эримоқда — Ўзбекистонда сув тақчиллиги хавфи бор

Марказий Осиёдаги сув хавфсизлигига бағишланган яна бир йирик тадқиқот эълон қилинди. Осиё тараққиёт банкининг (ОТБ) янги ҳисоботида таъкидланишича, Тян-Шан ва Помир тоғларида ҳароратнинг кўтарилиши музликлар эришини тезлаштирмоқда. Бу, ўз навбатида, минтақадаги дарёлар оқими, қишлоқ хўжалиги ва гидроэнергетика соҳалари учун узоқ муддатли хатарларни юзага келтиради.

Муаммо фақат музликлар майдонининг қисқариб бораётганида эмас. Қор ва муз захиралари дарёларни йил давомида сув билан тўйинтириб туришда ғоят муҳим аҳамиятга эга. Уларнинг шиддат билан эриши дастлаб дарёларда сув сатҳининг кўпайишига олиб келиши мумкин. Аммо вақт ўтиши билан муз захиралари тугаб боради ва уларнинг сув таъминотидаги улуши кескин пасаяди.

ОТБнинг «Музликлардан далаларгача» (Glaciers to Farms) деб номланган тадқиқотида айнан шу жараённинг Марказий ва Ғарбий Осиё давлатлари учун қандай оқибатларга олиб келиши таҳлил қилинган. Ҳисоботдаги прогнозлар сув тақсимоти, суғориш тизимлари ҳамда тоғли ҳудудлардаги хавфсизлик масалаларига мутлақо янгича ёндашув зарурлигини кўрсатмоқда.

ОТБ тадқиқоти нимани кўрсатди?

Банк 2026 йилнинг ноябр ойида эълон қилган ушбу ҳисоботда музликлардан тўйинадиган тўртта йирик дарё ҳавзасини ўрганди. Булар — Марказий Осиёдаги Норин ва Панж, Жанубий Кавказдаги Кура ҳамда Покистондаги Сват ҳавзалари.

Тадқиқот доирасида сўнгги 40 йил ичидаги об-ҳаво кузатувлари, ҳарорат, ёғингарчилик ва қор тўпланиш жараёнларига оид маълумотлар таҳлил қилинди. Шу асосда 2035, 2055, 2085 ва 2100 йиллар учун иқлим сценарийлари ишлаб чиқилди.

Маълум бўлишича, 1981–2020 йиллар оралиғида ўрганилган ҳудудларда атмосфера ҳарорати ҳар ўн йилда ўртача 0,4 даражага кўтарилган. Айрим ғарбий ҳудудлар ва Кавказ минтақасида эса исиш суръати бундан-да юқори бўлгани қайд этилди.

ОТБ моделларига кўра, аср охирига бориб мазкур ҳавзаларда ҳарорат яна тахминан 3–5 даражага кўтарилиши прогноз қилинмоқда. Бу қор қоплами ва музликларнинг янада тезроқ эришига олиб келади.

Тян-Шан ва Помирда қандай ўзгаришлар кутилмоқда?

Тян-Шан ва Помир тоғлари Марказий Осиёни сув билан таъминлашда ҳал қилувчи рол ўйнайди. Чунки минтақадаги бир қатор йирик дарёлар айнан шу тоғлардаги музликлардан тўйинади.

ОТБ тадқиқотида Норин ва Панж дарёлари ҳавзаларидаги ҳолат алоҳида ўрганилган.

Норин ҳавзаси

Норин дарёси Қирғизистондаги Тян-Шан тоғларидан бошланади. Унинг юқори оқимидаги музликлар қарийб 1 минг квадрат километр майдонни эгаллайди. Дарё Фарғона водийсидаги суғориш тизимлари учун ҳаётий муҳим сув манбаи саналади.

Прогнозларга кўра, Норин ҳавзасида қишки ҳарорат 2035 йилга бориб тахминан 2 даражага, 2085 йилда эса 5 даражага кўтарилади. Баҳор ва ёз ойларида ҳам ҳарорат 4–5 даражага исиши кутилмоқда. Қишки ёғингарчилик 15–25 фоизга кўпайиши мумкин бўлса-да, қор ва музнинг одатдагидан эртароқ эриши сув оқимининг мавсумий тақсимотини бутунлай издан чиқаради.

ОТБ экспертларининг таъкидлашича, исишнинг дастлабки босқичида музларнинг жадал эриши ҳисобига дарё оқими вақтинча кўпаяди. Аммо кейинчалик муз захираларининг тугаши натижасида сув ҳажми узоқ муддатга ва кескин камаяди.

Панж ҳавзаси

Помир тоғларида жойлашган Панж ҳавзасидаги музликлар тахминан 4 минг квадрат километр майдонни эгаллайди. Бу ҳудуднинг сув ресурслари суғориш ва гидроэнергетика тармоғи учун беқиёс аҳамиятга эга.

Ҳисоб-китобларга қараганда, 2085 йилга бориб ҳавзада қишки ҳарорат тахминан 5 даражага исийди. Баҳор ва ёзда ҳам ҳарорат 4–5 даражага кўтарилиши, ёзги ёғингарчилик эса қарийб 30 фоизга камайиши прогноз қилинмоқда.

Бу ҳолат музликларнинг қисқариши билан бир қаторда, қурғоқчиликни кучайтириб, сув таъминотида ўта жиддий мавсумий узилишлар хавфини юзага келтиради.

Энг катта муаммо — сувнинг камайиши эмас, балки тақсимот вақтининг ўзгаришида

Музликлар эриши ҳақида гап кетганда, одатда сув захираларининг қисқариб бораётгани урғуланади. Бироқ илмий тадқиқотлар бу жараён анча мураккаб эканини кўрсатмоқда.

Ҳарорат кўтарилиши оқибатида музликлар тезроқ эрий бошлагач, дарёларга қўшимча сув қўшилади. Бу дастлаб сув оқимининг кўпайишига олиб келади. Лекин муз захиралари камайгани сайин уларнинг дарёларни тўйинтиришдаги улуши ҳам пасайиб боради. Илмий адабиётларда мазкур жараён «Peak Water» — музликлардан келадиган сув оқимининг энг юқори чўққига чиқиши деб аталади.

2026 йил 9 феврал куни «Water Resources Research» илмий журналида Тян-Шан музликларининг келажакдаги сув таъминотига таъсирига бағишланган тадқиқот эълон қилинди. Ушбу изланиш Цюрихдаги Швейцария федерал технология институти ҳамда бошқа илмий марказлар олимлари томонидан олиб борилган.

Тадқиқотда Тян-Шандаги барча музликларнинг келажакда қандай ўзгариши моделлаштирилиб, улардан келадиган сув оқими учта глобал гидрологик модел натижалари асосида баҳоланган.

Муаллифларнинг ҳисоб-китобларига кўра:

• 2040 йилга бориб, Тян-Шан музликлари 2020 йилдаги массасининг қарийб учдан бир қисмини йўқотиши мумкин.

• Иқлим сценарийларига қараб, 2100 йилгача муз массасининг 69–93 фоизи эриб кетиш эҳтимоли бор.

• Дастлабки босқичда музликлар эришидан ҳосил бўладиган сув оқими 2000–2020 йиллардаги ўртача кўрсаткичга нисбатан 15–24 фоизга кўпаяди.

• Ушбу оқим 2050 йилга келиб энг юқори чўққисига чиқиши, шундан сўнг эса пасайиб бориши кутилмоқда.

• 2100 йилга келиб, музликлар ҳудудидан келадиган сув ҳажми 14–20 фоизга камайиши мумкин.

Тадқиқотда яна бир муҳим жиҳатга эътибор қаратилган: музликлардан келадиган сув оқимининг энг юқори чўққиси ёздан баҳор ойларига кўчиши мумкин. Бу эса сувга энг кўп эҳтиёж сезиладиган жазирама ёз ойларида танқислик хавфини кескин кучайтиради.

Ўзбекистон ва Марказий Осиё учун қандай ечимлар таклиф қилинмоқда?

ОТБ ҳисоботида минтақавий сув хавфсизлигини таъминлаш бўйича бир нечта устувор йўналишлар белгилаб берилган.

Биринчидан, сув омборлари ва захиралаш инфратузилмасини ривожлантириш керак. Бу орқали қор ва музнинг эрта эриши ҳисобига баҳорда кўпаядиган сувнинг бир қисмини тўплаб, кейинчалик — сувга эҳтиёж энг юқори бўлган ёз ойларида ишлатиш имкони яратилади.

Иккинчидан, суғориш тизимларини модернизация қилиш зарур. Хусусан, каналларда сув йўқотишларини камайтириш, томчилатиб ва ёмғирлатиб суғориш технологияларини кенг жорий этиш тавсия қилинмоқда.

Учинчидан, тоғлардаги музликлар, қор қоплами ва дарёлар оқимини мунтазам кузатиб бориш талаб этилади. Бунинг учун автоматик метеорологик станциялар, замонавий гидрологик ўлчов ускуналари ҳамда хавфдан эрта огоҳлантириш тизимларини ривожлантириш лозим.

Тўртинчидан, мамлакатлар ўртасида маълумот алмашиш тизимини яхшилаш шарт. Норин ва Панж каби йирик ҳавзалар биргина давлат чегараси билан чекланиб қолмайди. Сувнинг мавсумий ҳажми, сел ва тошқин хавфи тўғрисидаги тезкор маълумотларни ўз вақтида алмашиш қўшни республикалар хавфсизлиги учун ҳам ўта муҳимдир.

Ҳисоботда, шунингдек, Марказий Осиё давлатларининг баланд тоғли ҳудудларида қор ва сувни кузатувчи станциялар ҳамон етарли эмаслиги, айрим гидрологик тармоқлар тўлиқ автоматлаштирилмагани ҳамда давлатлараро реал вақт режимида маълумот алмашиш имкониятлари чеклангани танқидий баҳоланган.