Никсондан кейин ярим аср: Олтиннинг ҳақиқий баҳоси, рекорд нархлар, глобал захиралар ва бозор трендлари

Сўнгги ҳафталарда олтинга бўлган қизиқиш мисли кўрилмаган даражада ортди. Хусусан, 2026 йилнинг 29 январ куни бир унция олтиннинг нархи тарихий рекорд — 5 600 долларга етди, 1 феврал кунига келиб эса 5 000 доллардан бир оз пастроқ кўрсаткичда барқарорлашди.

Иқтисодий шароитлар ўзгариб, геосиёсий зиддиятлар кучайиб бораётган бир пайтда, одамлар борган сари олтинни хавфсиз ва ишончли сармоя сифатида танламоқда.

Олтин қиймати қандай ўлчанади?

Олтиннинг қийматини аниқлаш учун унинг троя унциясидаги вазнини ҳамда каратларда ифодаланадиган софлик даражасини билиш лозим.

Вазн (троя унциясида)

Олтин, кумуш, платина ва бошқа қимматбаҳо металларнинг вазни одатда троя унциясида (oz t) ўлчанади. Бир троя унцияси 31,1035 граммга тенг. Бир троя унцияси 5 000 доллар бўлган ҳолатда, 1 грамм олтиннинг нархи тахминан 160 долларни ташкил қилади. Стандарт 400 троя унцияли (12,44 кг) олтин қуйма эса 2 миллион долларга тушади.

Софлик даражаси (каратларда)

Карат олтин буюмнинг софлик даражасини белгилайди. Мутлақ соф олтин 24 каратга тенг. 22, 18 ёки 9 каби пастроқ каратлар олтиннинг кумуш, мис ёки рух каби арзонроқ металлар билан қоришмасини англатади.

Олтиннинг софлигини аниқлаш учун заргарлардан буюмга махсус рақамли белги (проба) уриш талаб этилади. Масалан, 24K ёки 999 рақами буюмнинг 99,9 фоиз соф олтиндан иборатлигини билдиради. 18 каратли олтинда одатда 750 белгиси бўлади, бу унинг таркиби 75 фоиз соф олтиндан иборатлигини кўрсатади.

Олтиннинг кенг тарқалган софлик даражалари:

·         24 карат — 99,9 фоиз софлик: Тўқ сариқ рангга эга, жуда юмшоқ, ҳеч қачон қораймайди. Асосан инвестицион тангалар ёки қуймалар учун ишлатилади.

·         22 карат — 91,6 фоиз софлик: Ёрқин сариқ ранг, ўртача чидамлиликка эга, қорайишга чидамли. Кўпинча қимматбаҳо заргарлик буюмлари учун қўлланилади.

·         18 карат — 75 фоиз софлик: Табиий сариқ ранг, юқори чидамлиликка эга, вақт ўтиши билан бир оз қорайиши мумкин. Асосан нафис заргарлик буюмларида ишлатилади.

·         9 карат — 37,5 фоиз софлик: Оч сариқ ранг, энг юқори чидамлиликка эга, вақт ўтиши билан ялтироқлигини йўқотади. Одатда ҳамёнбоп заргарлик буюмлари учун мўлжалланган.

Дунёнинг турли бозорларида 14 каратли (58,3 фоиз софлик) ва 10 каратли (41,7 фоиз софлик) бошқа турларни ҳам учратиш мумкин.

Заргарлик буюмларини сотиб олаётганда, нарх одатда олтиннинг ўша кундаги биржа нархи (spot price), буюмга ишлов бериш харажатлари ва солиқларга боғлиқ бўлади. Агар сиз буюмнинг граммдаги аниқ вазни ва олтиннинг каратдаги софлигини билсангиз, асосий нарх устига қўшилган заргарлик меҳнати ҳақини ҳисоблаб чиқишингиз мумкин. Одатда олтиннинг биржа нархи бўйича савдолашиб бўлмайди, бироқ заргарнинг иш ҳақи устида тортишиш мумкин.

Олтин нархи сўнгги 10 йил ичида тўрт бараварга ошди

Олтин минг йиллар давомида қадрланиб келади ва пул бирлигидан тортиб заргарлик буюмларигача бўлган турли вазифаларни ўтаб келмоқда. Ушбу қимматбаҳо метал, айниқса, иқтисодий ноаниқликлар ёки бозордаги тебранишлар даврида энг ишончли актив ҳисобланади.

1971 йилга қадар АҚШ доллари жисмоний жиҳатдан олтиннинг аниқ бир вазни билан белгиланган. Классик олтин стандарти амал қилган даврда, яъни 1834 йилдан 1933 йилгача бўлган деярли бир аср мобайнида, исталган киши банкда 20 долларни бир унция олтинга алмаштириши мумкин эди.

1933 йилда, Буюк депрессия авжига чиққан бир пайтда, иқтисодиётни рағбатлантириш мақсадида олтин нархи бир унция учун 35 долларгача кўтарилди. 1971 йилда эса АҚШ президенти Ричард Никсон даврида олтин доллардан узилди ва унинг нархи бозор талаб ва таклифи асосида шакллана бошлади. Сўнгги 10 йил ичида олтин нархи 2016 йилдаги 1 250 доллардан бугунги кунда қарийб 5 000 долларгача, яъни тўрт бараварга кўтарилди.

Қайси давлатлар энг кўп олтин захирасига эга?

АҚШ 8 133 тонна олтин захираси билан дунёда мутлақ етакчи ҳисобланади — бу кўрсаткич деярли ўзидан кейинги учта давлатнинг жами захирасига тенгдир. Рейтингда иккинчи ўринни Германия (3 350 тонна), учинчи ўринни эса Италия (2 451 тонна) эгаллаб турибди.

Қуйидаги графикда олтин захиралари ҳажми бўйича дунёдаги етакчи 10 та давлат кўрсатилган: