Совуқ ўйинлар: ЕИ рекорд даражадаги юқори газ нархлари ва 10 йиллик энг паст захиралар билан қишни қандай кутиб оляпти?

2022-йилда Европа Россия газидан маҳрум бўлган эди. Энди эса Қатардан келадиган суюлтирилган табиий газ (СПГ) етказиб бериш деярли тўхтади. Бунга Эроннинг Қатардаги Рас-Лаффан газ мажмуасига берган зарбаси сабаб бўлди. Европа Иттифоқи сўнгги ўн йилдаги энг кам газ захираси билан қишни қарши олмоқда. Шу билан бирга, Европа АҚШдан келадиган газ учун Осиё мамлакатлари билан рақобатлашишга мажбур.

Ҳозирча Европа Россиянинг «Ямал СПГ» лойиҳасидан рекорд даражада газ сотиб олмоқда. Аммо 2027-йилдан бошлаб Россия газини узоқ муддатли шартномалар асосида сотиб олиш ҳам тақиқланади. Бу европаликлар учун қиш қимматга тушишини англатади. Энергия нархининг ошиши евроҳудуддаги инфляциянинг қарийб ярмини ташкил этмоқда. Сентябр ойида инфляция 3,8 фоизга тезлашди. Европа Марказий банки эса жорий йилда фоиз ставкасини икки марта оширди.

2022-йилда Европа Россия газ қувурлари орқали етказиб бериладиган газ ҳажмини қисқартириб, кейин бутунлай тўхтатгани учун қийинчиликка дуч келган эди. Ҳозир эса жаҳон бозорида Қатарнинг суюлтирилган табиий гази деярли йўқолгани янги муаммони келтириб чиқарди.

Эрон 19-март куни Қатардаги Рас-Лаффан мажмуасига зарба берганидан кейин Европада газ нархи 62 еврогача кўтарилди. Апрел ойидаги сулҳдан сўнг эса 44 еврогача пасайди. Аммо ёз охиридан бошлаб нарх яна кўтарила бошлади. 28-октябр куни Нидерландиядаги TTF газ биржасида етказиб бериш бўйича асосий шартнома нархи 2022-йилнинг декабридан бери биринчи марта 1 МВт·соат учун 100 евродан ошди.

Шу билан бирга, янги инқирозда Россия билан боғлиқ жиҳат ҳам бор: сўнгги ойларда Европа Иттифоқи «Ямал СПГ» лойиҳасидан рекорд миқдорда газ сотиб олмоқда. Вашингтон эса Украина бўйича тинчлик режаси доирасида Россия газини Европага қайтариш таклифини илгари сурмоқда.

Газ нархи нега кескин ошди?

Газ нархининг кўтарилишига учта асосий омил сабаб бўлмоқда. Биринчи сабаб — Ҳўрмуз бўғозидаги вазият. Уруш бошланишидан олдин Қатар жаҳондаги суюлтирилган газ экспортининг қарийб 19 фоизини таъминлар эди. Аммо 2026-йилнинг дастлабки олти ойида мамлакат атиги 18 та газ партиясини жўнатган. Бир йил олдин эса бу кўрсаткич 509 тани ташкил этган.

Эрон ракеталари Рас-Лаффан мажмуасидаги йилига 12,8 млн тонна газ ишлаб чиқариш қувватига эга бўлган иккита ишлаб чиқариш линиясига зарар етказган. Уларни таъмирлаш учун уч йилдан беш йилгача вақт керак бўлади. Қатарнинг «Qatar Energy» компанияси айрим шартномалар бўйича газ етказиб беришдаги мажбуриятларини бажара олмаслигини билдирувчи форс-мажор ҳолатини ноябр ойи бошигача узайтирган. Октябр ойи бошида эса Ҳўрмуз бўғозида кемаларга ҳужумлар кўпайган.
Урушдан олдин жаҳонга экспорт қилинадиган суюлтирилган газнинг қарийб 19 фоизини Қатар таъминлаган. Аммо 2026 йилнинг олти ойида мамлакат газнинг атиги 18 та партиясини жўнатган. Бир йил олдин бу кўрсаткич 509 та эди.

Иккинчи сабаб — Европа газ омборларидаги захиранинг камлиги. Европадаги ерости газ омборлари атиги 75 фоизга тўлдирилган. 2022-йилнинг октябр ойи охирида эса бу кўрсаткич 93 фоиз бўлган. Яқин кунларда ҳаво совиши ҳақидаги прогнозлар ва Норвегияда газ етказиб беришда кутилмаган узилишлар юз бериши мумкинлиги ҳақидаги хабарлар ҳам бозорда хавотирни кучайтирган.

Учинчи сабаб — АҚШ гази учун Осиё билан рақобат. Европа АҚШдан келадиган суюлтирилган газни сотиб олиш учун Осиё мамлакатлари билан рақобатлашмоқда. ICIS маълумотларига кўра, АҚШ экспорт қилаётган суюлтирилган газда Осиёнинг улуши 2025-йил ёзидаги 16 фоиздан 2026-йилнинг ёзида 29 фоизгача ошган.

Муаммонинг яна бир чуқурроқ сабаби бор. Россия газ қувурлари ўрнини суюлтирилган газ ташувчи кемалар эгаллаганидан кейин, 2025-йилда Европа Иттифоқи импорт қиладиган газнинг 45 фоизини кемалар орқали ола бошлади.

Шу сабабли Европада газ нархи энди узоқ муддатли шартномалардан кўра жаҳон бозоридаги ўзгаришларга кўпроқ боғлиқ бўлиб қолди. Яъни Форс кўрфазидаги вазият ёки бошқа минтақалардаги муаммолар Европа газ нархига тезда таъсир қилмоқда. Сўнгги йиллар билан таққослаганда, ҳозирги нарх жуда юқори.

2019–2020-йилларда Европада 1 МВт·соат газ ўртача 10–14 евро турган. 2023–2025-йилларда эса бу нарх 35–40 евро атрофида бўлган. Ҳозирги 100 евролик нарх сўнгги уч йилдаги ўртача кўрсаткичдан 2,5–3 баравар қиммат. 2022-йилдаги инқироз билан ҳозирги вазиятнинг ўхшаш томони — газ нархининг юқорилиги ва Брюсселнинг аҳолини энергияни тежашга чақиришидир. Бироқ бугун Европа Иттифоқида газ истеъмоли инқироздан олдинги даврга нисбатан қарийб 20 фоизга камайган.

Европа газ истеъмолини қисқартирди. Бунга қайта тикланувчи энергия манбаларидан кўпроқ фойдаланиш ҳамда газ ва электр қимматлашгани сабаб айрим корхоналар ишлаб чиқаришни тўхтатгани ҳам таъсир қилди. Европадан ташқаридаги вазият эса турлича. Октябр ойининг ўрталарида Осиёдаги JKM газ индекси қарийб 30 долларгача кўтарилган. 1 МВт·соат учун 100 евро тахминан 1 миллион БТЕ газ учун 33 долларга тенг. Демак, Европа ва Осиёда газ нархи деярли бир хиллашган.

АҚШда эса Henry Hub индекси бўйича газ нархи 1 миллион БТЕ учун 3 доллар атрофида қолмоқда. Бу Европадаги нархдан қарийб ўн баравар арзон. Шу фарқ АҚШдан газ ташувчи кемалар қайси бозорга йўналишини белгилаб бермоқда. Яқин ойларда вазият тезда ўзгариши кутилмаяпти. «Bank of America» сентябр ойида 2026-йилнинг тўртинчи чораги учун TTF индекси бўйича газ нархи прогнозини ўртача 100 еврогача оширди. Бу сентябр ўртасидаги нархдан қарийб 20 фоиз юқори.

Европа газни қаердан сотиб олади?

2025-йилда Европа Иттифоқининг ўз ҳудудида газ ишлаб чиқариш ҳажми 33 млрд куб метрни ташкил этган. Бу умумий истеъмолнинг атиги 10 фоизига тенг. Ўша йили ЕИ 339 млрд куб метр газ истеъмол қилган. Импорт ҳажми эса 289 млрд куб метрга етган. «Eurostat» маълумотларига кўра, Европа Иттифоқи газга бўлган эҳтиёжининг 87,6 фоизини импорт ҳисобига қоплаган. Қолган қисми омборлардаги захиралардан олинган. ЕИ ҳудудида газ ишлаб чиқарувчи асосий мамлакатлар Руминия, Нидерландия ва Германия ҳисобланади. Аммо уларнинг ҳеч бири бу қишда ишлаб чиқаришни сезиларли даражада ошира олмайди.

2026-йилнинг бошида, яъни Форс кўрфазидаги урушдан олдин, Европа импорт қилаётган газнинг асосий қисми қуйидаги мамлакатлар ҳиссасига тўғри келган:

Норвегия — 30,9 фоиз (89,3 млрд куб метр). Газнинг деярли барчаси қувурлар орқали етказиб берилган.
АҚШ — 26,2 фоиз (75,6 млрд куб метр). Фақат суюлтирилган газ.
Шимолий Африка — қарийб 13 фоиз. Асосан Жазоир ва Ливиядан қувурлар орқали, шунингдек Жазоирдан суюлтирилган газ.
Россия — 12,5 фоиз (36 млрд куб метр). Қувурлар ва суюлтирилган газ орқали.
Озарбайжон — 3,9 фоиз. Қувурлар орқали.
Қатар — 3,7 фоиз. Фақат суюлтирилган газ.

2021-йилда Россия Европа Иттифоқига 150 млрд куб метрдан ортиқ газ етказиб берган. Ўша пайтда АҚШдан келадиган газ ҳажми атиги 18,9 млрд куб метр эди. Тўрт йил ичида АҚШнинг Европага газ етказиб бериш ҳажми тўрт баравар ошди, Россияники эса тўрт баравардан кўпроқ қисқарди. Суюлтирилган газ импортида АҚШнинг улуши 57,9 фоизга етган. Россиянинг улуши 13,5 фоиз, Қатарники эса 8 фоизни ташкил этган.

Қатарнинг Европа газ бозоридаги тўғридан тўғри улуши катта эмас. Ўтган қишда у Европа импорт қилган суюлтирилган газнинг 7 фоизини, умумий газ импортининг эса 4 фоизини таъминлаган. Бироқ Қатардан газ етказиб бериш тўхтагани бошқа бозорларга ҳам катта таъсир кўрсатди. Ёз давомида Европа Иттифоқига Қатардан сезиларли миқдорда газ келмаган. Натижада Европага суюлтирилган газ импорти 14 фоизга камайган. Газ таъминотида АҚШ суюлтирилган газининг улуши эса қарийб 30 фоизга етган. Россия гази ҳозирда Европа таъминотининг қарийб 11 фоизини ташкил қилмоқда.

«ACER» баҳолашига кўра, уруш сабабли Европа Иттифоқининг бир хил миқдордаги газ импорти учун харажатлари 18–33 млрд еврога ошган. Ҳўрмуз бўғозидаги инқироз Европага, асосан, нарх орқали таъсир қилмоқда. Қатар газидан маҳрум бўлган Осиё мамлакатлари АҚШдан келадиган газ партияларини юқорироқ нархда сотиб олмоқда. Бу эса Европада ҳам газ қимматлашишига олиб келяпти.

АҚШ ва Эрон ўртасида июн ойида вақтинчалик келишувга эришилганидан кейин ҳам суюлтирилган газ ташувчи кемаларнинг Ҳўрмуз бўғози орқали ҳаракати урушдан олдинги даражага қайтмаган. IEEFA таҳлил маркази прогнозларига кўра, 2026-йилда Европа АҚШдан импорт қилинадиган суюлтирилган газнинг учдан икки қисмини қабул қилиши мумкин.

Газ нархи юқори бўлиб турган бир пайтда Европа комиссияси 1-декабрга қадар омборларни 90 фоизга тўлдириш талабини 80 фоизга туширишга рози бўлди. Энергетика бўйича комиссар Йоргенсен эса ҳукуматларни энергия истеъмолини ихтиёрий равишда қисқартиришга чақирди. 29-октябр куни ЕИ энергетика вазирлари газ етказиб беришда юзага келиши мумкин бўлган узилишларга тайёргарликни муҳокама қилди. Бироқ газ истеъмолини мажбурий чеклаш бўйича қарор қабул қилинмади. Ягона келишув нефт маҳсулотларининг стратегик захираларини бозорга чиқариш ҳақидаги баёнот бўлди.

Ҳозирча Европа Иттифоқи ва Канада суюлтирилган газ етказиб бериш бўйича узоқ муддатли келишув тузиш имкониятини кўриб чиқмоқда. «Eni» ва «TotalEnergies» компаниялари эса Кипрдаги Кронос газ конини ўзлаштириш бўйича инвестиция қарорини қабул қилган. Аммо бу лойиҳадан олинадиган қўшимча газ 2028-йилдан олдин бозорга чиқмайди.

Газ нархи ошмоқда, истеъмол эса камаймоқда

«Eurostat»нинг сўнгги тўлиқ маълумотларига кўра, 2024-йилда табиий газ Европа Иттифоқининг умумий энергия истеъмолида 20,6 фоиз улушга эга бўлган. Бу кўрсаткич бўйича газ нефт ва нефт маҳсулотларидан (37,8 фоиз) кейин иккинчи ўринда турган. Таққослаш учун, 2011-йилда газнинг умумий энергия истеъмолидаги улуши 23,5 фоиз, 2020-йилда эса 23,7 фоиз бўлган. Яъни газ истеъмолининг асосий қисқариши 2022–2023-йиллардаги инқироз даврига тўғри келган. Ўша пайтда саноат корхоналари ишлаб чиқаришни камайтирган, аҳоли эса уйларни иситиш учун камроқ энергия сарфлашга мажбур бўлган.

Газ истеъмоли ҳажмидаги ўзгариш янада яққол кўринади. Европа Иттифоқида газ истеъмоли 2021-йилдаги 404 млрд куб метрдан 2023-йилда 326 млрд куб метргача камайган. Бу қарийб 20 фоизлик пасайишдир. 2025-йилда эса газ истеъмоли қайта ошиб, 339 млрд куб метрга етган. Бунга гидроэлектр станцияларида электр энергияси ишлаб чиқариш ҳажмининг камайиши ҳам сабаб бўлган.

Халқаро энергетика агентлиги жорий йилда Европада газ истеъмоли 2 фоиздан кўпроқ камайишини кутмоқда. Бунинг асосий сабаби — газнинг қимматлашиши ва қайта тикланувчи энергия манбаларининг унга нисбатан арзонлашиши. 2025-йилда қайта тикланувчи манбалар Европа Иттифоқида ишлаб чиқарилган электр энергиясининг қарийб ярмини таъминлаган.

Электр энергияси ишлаб чиқаришда газнинг улуши умумий энергия истеъмолидагидан камроқ. 2025-йилда Европа Иттифоқидаги газ электр станциялари жами электр энергиясининг 16,7 фоизини ишлаб чиқарган. Бу кўрсаткич шамол электр станцияларининг улушидан (16,9 фоиз) ҳам кам. Газдан электр энергияси ишлаб чиқариш 2019-йилда энг юқори нуқтага — 569 ТВт·соатга етган. Кейинги беш йил давомида бу кўрсаткич узлуксиз пасайган. 2025-йилда эса 8 фоизга ошиб, 466 ТВт·соатни ташкил этган.

Шунга қарамай, электр энергиясига талаб энг юқори бўлган соатларда унинг нархини кўпинча газ электр станциялари белгилайди. Шу сабабли TTF биржасида газ нархи кўтарилиши электр энергияси учун тўловларга ҳам тезда таъсир қилади. Кейинчалик бу қимматлашиш ўғит, пўлат ва кимё маҳсулотлари нархида ҳам акс этади. Бироқ газ, биринчи навбатда, уйларни иситиш учун керак. Европа Иттифоқида хонадонлар истеъмол қиладиган энергиянинг 60 фоиздан ортиғи иситишга сарфланади. Уй-жойларда эса газ асосий энергия манбаларидан бири ҳисобланади.

2024-йилда хонадонларнинг умумий энергия истеъмолида газ улуши 29,4 фоизни ташкил этган. Бу электр энергияси улушидан (26,9 фоиз) юқори. Шунинг учун Европа учун қишда газ таъминоти айниқса муҳим. Ёзда электр энергияси ишлаб чиқаришда қуёш энергиясидан фойдаланиш мумкин. Аммо қишда уйларни иситиш учун газнинг ўрнини босадиган манбаларни топиш анча қийин.
Европа Иттифоқида хонадонлар истеъмол қиладиган энергиянинг 60 фоиздан ортиғи уйларни иситишга сарфланади. Бу жараёнда газ асосий манбалардан бири ҳисобланади.
Европа Иттифоқининг энергия самарадорлиги бўйича директивасига мувофиқ, 2030-йилда умумий энергия истеъмоли 763 млн тонна нефт эквивалентидан ошмаслиги керак. 2024-йилда бу кўрсаткич 901 млн тоннани ташкил этган. Демак, Европа яна қарийб 15 фоизга камроқ энергия истеъмол қилиши лозим.

Халқаро энергетика агентлиги 2024–2030-йилларда Европада газга бўлган талаб 8 фоизга камайишини кутмоқда. «Ember» таҳлил маркази эса миллий режалар асосида 2023-йилга нисбатан истеъмол 7 фоизга қисқариб, 302 млрд куб метрни ташкил этишини прогноз қилган. Халқаро энергетика агентлиги ҳисоб-китобларига кўра, газ истеъмолининг асосий қисқариши электр энергетикаси соҳасида кузатилади.

Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилотига аъзо Европа мамлакатларида газ электр станцияларида ишлаб чиқариладиган энергия ҳажми 2030-йилгача чорак қисмга камайиши кутилмоқда. Бироқ Газ экспорт қилувчи мамлакатлар форуми бошқача прогноз бермоқда. Унинг фикрича, маълумотлар марказлари кўпайиши газга бўлган талабни ошириши мумкин. Газ истеъмоли камайган тақдирда ҳам Европа импортга қарам бўлиб қолади. «Wood Mackenzie» таҳлил маркази баҳолашича, ҳозир Европа Иттифоқи газга бўлган эҳтиёжининг 85 фоизини импорт ҳисобига қопламоқда. 2040-йилга бориб эса маҳаллий газ ишлаб чиқариш ҳажми турли сценарийларга кўра, эҳтиёжнинг 34 фоизинигина қоплаши ёки умуман етарли бўлмаслиги мумкин.

Газ омборларидаги захиралар жуда кам

1-октябр ҳолатига кўра, Европа Иттифоқидаги ерости газ омборлари 72 фоизга тўлдирилган. 21-октябрда бу кўрсаткич 75 фоизга етган. 1-ноябр куни эса яна бироз пасайиб, 74,6 фоизни ташкил этган. Бу сўнгги ўн йилда йилнинг шу даври учун қайд этилган энг паст кўрсаткичдир. 1-октябр ҳолатидаги захира эса 2011-йилда кузатувлар бошланганидан бери энг кам даража бўлган. Таққослаш учун, 2025-йил 1-октябрда газ омборлари қарийб 83 фоизга тўлдирилган эди.

Омборларни белгиланган 90 фоизлик даражага етказиш учун мавсум давомида камида 68 млрд куб метр газ қўшимча равишда захира қилиниши керак эди. Европа Иттифоқига аъзо мамлакатлардаги вазият бир-биридан анча фарқ қилади. AGSI+ маълумотларига кўра, 1-ноябр ҳолатида Италиядаги газ омборлари 91 фоиз, Францияда 87 фоиз, Нидерландияда 66 фоиз ва Германияда атиги 61 фоизга тўлдирилган.

Энг жиддий муаммо Германияда кузатилмоқда. Чунки унинг газ омборлари Европа Иттифоқидаги энг йирик омборлар ҳисобланади. Уларга Австрия, Чехия ва Швейцария ҳам боғлиқ. 1-ноябр ҳолатига кўра, Германиядаги газ омборлари камида 70 фоизга тўлдирилган бўлиши керак эди. Аммо амалда бу кўрсаткич 61 фоиз бўлган.

Европа газ омборларидаги захиралар етарли эмас. Айниқса, Германиядаги ҳолат хавотирли, чунки унинг газ омборларига бошқа Европа мамлакатлари ҳам боғлиқ. Бундай вазият юзага келишига учта асосий сабаб бор.

Биринчидан, Европа газ омборларини тўлдиришни жуда кам захира билан бошлаган. Совуқ қишдан кейин ерости омборларидаги газ миқдори 28 фоизгача тушиб кетган. Иккинчидан, ёз ойларида газ нархи қишдаги нархдан арзон бўлмаган. Шу сабабли савдогарлар учун газни ёзда арзонроқ сотиб олиб, қишда қимматроқ сотиш фойдали бўлмаган. Натижада омборларга газ жамғаришга қизиқиш камайган. Учинчидан, уруш туфайли Қатарнинг суюлтирилган гази камайиб, қимматлашган. Ёз охирида биржадаги газ нархи бир йил олдинги кўрсаткичдан қарийб икки баравар юқори бўлган.

«ENTSOG» ташкилотининг асосий прогноз сценарийсига кўра, келаси йил март ойи охирига бориб Европа газ омборларидаги захира 29 фоизгача камайиши мумкин. Агар қиш совуқ келса, суюлтирилган газ етишмаса ва Россиядан «Турк оқими» орқали қувур гази етказиб бериш ҳам тўлиқ тўхтаса, омборлардаги захира 11–21 фоизгача тушиши мумкин. Бу кўрсаткич газ импорти ҳажмига боғлиқ бўлади.

IEEFA таҳлил маркази бундай ҳолатда Европа Иттифоқи қиш давомида газ истеъмолини 7 фоизга ёки 14 млрд куб метрга қисқартиришга мажбур бўлиши мумкинлигини айтмоқда. Нидерландия июл ойидан бошлаб газ омборларини тўлдириш учун субсидия ажратмоқда. Шу билан бирга, мамлакат ўз омборларини тўлдириш бўйича мақсадли кўрсаткични 64 фоизга туширган.

Германия эса давлатга тегишли «SEFE» компаниясига қўшимча 8 ТВт·соат газ захира қилишни топширган. Бундан ташқари, «Trading Hub Europe» бозор оператори савдогарларга келаси йил март ойи охиригача газ ёки газ етказиб бериш имкониятларини сақлаб туриш учун пул тўламоқда. Бу йилги тендерларда таклиф қилинган нархлар ўтган йилларга нисбатан юқори. Германия ўзининг алоҳида стратегик газ захирасини келаси йилдан олдин ташкил этишни режалаштирмаяпти. Режалаштирилаётган 24 ТВт·соатлик захира одатий қиш шароитида атиги 18 кунга, ўта совуқ қишда эса 10 кунга етади.

Шунга қарамай, Европа комиссияси ҳозирча газ етказиб беришда узилишлар юз бериши бевосита хавф туғдирмаётганини таъкидламоқда. Бу қишдаги вазиятни белгилайдиган энг муҳим омиллардан бири об-ҳаво бўлади. Эл-Нино ҳодисаси Европада қишнинг илиқ келишига сабаб бўлиши мумкин. Бундай ҳолатда уйларни иситиш ва газдан электр энергияси ишлаб чиқаришга бўлган талаб камаяди. Аммо ҳаво совуқ келса, Европа ҳар бир суюлтирилган газ партияси учун Осиё мамлакатлари билан рақобатлашишга мажбур бўлади. Бундай вазиятда ҳозирги 100 евролик нарх ҳам энг юқори нуқта бўлиб қолмаслиги мумкин.

Россиянинг «Ямал» гази билан хайрлашув

Европа Иттифоқининг Россия газидан воз кечиш режаси 2026/261-сонли регламент билан расман мустаҳкамланган. Ушбу ҳужжат 3-февралда кучга кирган. 18-мартдан бошлаб 2025-йил 17-июндан кейин тузилган ёки ўзгартирилган шартномалар бўйича Россия газини етказиб бериш тақиқланган. Амалдаги шартномалар бўйича тақиқлар босқичма-босқич жорий этилмоқда. 2027-йил 1-январдан Россия суюлтирилган газини узоқ муддатли шартномалар асосида импорт қилиш тақиқланади. 2027-йил 30-сентябрдан (айрим истисно ҳолатларда 1-ноябрдан кечиктирмай) Россиянинг қолган қувур гази импорти ҳам тўхтатилади.

Ҳозирча Европа тақиқлар кучга киришидан олдин Россия газини кўпроқ сотиб олмоқда. 2026-йилнинг дастлабки тўққиз ойида Европа Иттифоқи портларига «Ямал СПГ» лойиҳасидан рекорд даражада — 12,18 млн тонна суюлтирилган газ етказиб берилган. Бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 9,5 фоиз кўп. Ушбу ҳажм лойиҳада ишлаб чиқарилган ва жўнатилган газнинг 85 фоизига тенг. Европа бу газ учун 7,88 млрд евро тўлаган. Шу даврда «Турк оқими» газ қувури орқали 13,2 млрд куб метр газ етказиб берилган. Бу ўтган йилга нисбатан 1,4 фоиз кўп.

Халқаро энергетика агентлигининг баҳолашича, Россия гази ўрнини босиши керак бўлган етказиб бериш ҳажми йилига қарийб 33 млрд куб метрни ташкил этади. Фақат Россия суюлтирилган газини тақиқлашнинг ўзиёқ Европа импортини бу қишда қарийб 7 млрд куб метрга камайтириши мумкин. Бу ҳажмнинг асосий қисми АҚШдан келадиган суюлтирилган газ ҳисобига қопланади. Яъни Европа Москвага бўлган газ қарамлигини Вашингтонга қарамлик билан алмаштириши мумкин.

Шу билан бирга, АҚШ президенти Доналд Трамп Россия энергетикасига қарши янги санкциялар жорий этилишини яқинда кечиктирди. Европа учун муқобил манбалар қаторига янги суюлтирилган газ лойиҳалари ва Ҳурмуз бўғози орқали газ ташиш йўлининг тезроқ тикланиши киради. Аммо янги газ лойиҳалари 2027–2028-йиллардагина ишга тушиши мумкин.

Бу жараёнда Венгрия ва Словакия энг катта муаммолардан бири бўлиб турибди. Будапешт февраль ойида Россия газини тақиқлаш тўғрисидаги қарорни Европа Иттифоқи судида баҳслашган. Венгрия ва Братислава эса Брюсселдан Россия энергия ресурсларидан воз кечиш қоидаларини юмшатишни сўрамоқда. Шу орада хусусий компаниялар ҳам Россия газини Европа бозорига қайтариш имкониятларини муҳокама қилмоқда.

«Reuters» маълумотларига кўра, Доналд Трампнинг куёви Жаред Кушнер ва Кремлнинг махсус вакили Кирилл Дмитриев «Шимолий оқим» газ қувурларига америкалик инвестор жалб қилиш масаласини муҳокама қилган. Бироқ Европа комиссияси 19-октябр куни Россия газини қайта сотиб олиш масаласи кўриб чиқилаётгани ҳақидаги ҳар қандай тахминни рад этган. Россиянинг «Новатэк» компанияси раҳбари Леонид Михелсон эса газни «бутун дунё бўйлаб» сотишни режалаштираётганини айтган.

Қишда Шимолий денгиз йўли орқали Осиёга тўғридан тўғри газ ташиш қийинлашади. Шу сабабли «Новатэк» Ветнамда газни қабул қилиш ва сақлаш инфратузилмасини қуришни режалаштирмоқда. Михелсоннинг айтишича, Франциянинг «TotalEnergies» компанияси 2027-йилдан кейин «Ямал СПГ» лойиҳасидаги ўз улушига тўғри келадиган газни Европа ташқарисида сотади. Европа Иттифоқининг санкциялар бўйича 21-пакети бунга рухсат беради. Бироқ келажакда АҚШнинг Грэм қонуни Россия газига яна бир хавф туғдириши мумкин. Ушбу қонун «Новатэк» лойиҳасига хизмат кўрсатадиган музёрар Arc7 кемаларига нисбатан санкциялар жорий этиш имконини беради. Аммо қонуннинг асосий санкция чоралари 16-октябрдан бошлаб Оқ уй томонидан вақтинча тўхтатилган.

Хитой эса Россиядан «Сибир кучи» газ қувури орқали олаётган гази учун бошқа харидорларга нисбатан анча кам пул тўламоқда. Россия Иқтисодий ривожланиш вазирлиги маълумотларига кўра, 2025-йилда Хитойга етказиб берилган 1 минг куб метр газнинг ўртача нархи 240,3 долларни ташкил этган. Бошқа узоқ хориж мамлакатларига эса шу миқдордаги газ ўртача 406,5 доллардан сотилган. Яъни Хитой газни 41 фоиз арзонроқ олган.

«Сибир кучи — 2» лойиҳаси эса ҳали ҳам тўхтаб қолган. Бунга Хитойнинг Россия ички бозоридаги нархлар даражасида газ сотиб олишни талаб қилаётгани сабаб бўлмоқда. Шунинг учун 2025-йилда Хитойга «Сибир кучи» орқали етказиб берилган рекорд даражадаги 38,8 млрд куб метр газ ҳам «Газпром»нинг Европа бозоридан йўқотган даромадини қоплай олмайди. Бу нафақат газ ҳажми, балки унинг сотилиш нархи билан ҳам боғлиқ.

Европа бозорини йўқотган Россия ҳам ҳали бу зарбадан тиклана олмаган. Ҳозирча мамлакат «Ямал» лойиҳасидан Европа бозорига газ сотиш орқали даромад олмоқда. Аммо бу бозор ҳам белгиланган муддатларда ёпилади. Хитой эса Европанинг ўрнини тўлиқ боса олмайди. Чунки у Россия гази учун бошқа узоқ хориж харидорларига нисбатан 41 фоиз кам ҳақ тўламоқда.

Қиммат газ учун ким пул тўлайди?

Газ нархининг ошиши аллақачон оддий истеъмолчиларнинг ҳамёнларига таъсир қилмоқда. «Eurostat» маълумотларига кўра, евроҳудудда инфляция август ойидаги 3,2 фоиздан сентябрда 3,8 фоизгача тезлашган. Бир йил олдин бу кўрсаткич 2,2 фоиз эди. Энергия ресурслари — ёқилғи, газ ва электр энергияси — бир йил ичида 19 фоизга қимматлаган. Бу умумий инфляция ўсишининг 1,7 фоиз бандини ташкил этган. Бошқача айтганда, нархлар умумий ўсишининг қарийб ярми энергия қимматлашиши ҳисобига юзага келган. Энергия ва озиқ-овқат маҳсулотлари ҳисобга олинмаганда, бошқа товар ва хизматлар нархи атиги 2,5 фоизга ошган.

Қишда газ нархининг аҳолига таъсирини бироз юмшатадиган омиллар ҳам бор. Масалан, хонадонлар учун газ тўловининг ҳаммаси биржа нархига боғлиқ эмас. Унинг таркибида солиқлар ва бошқа мажбурий йиғимлар ҳам мавжуд.

Европа Марказий банки маълумотларига кўра, 2025-йилда хонадонлар тўлайдиган газ пулининг қарийб 31 фоизи солиқ ва йиғимлардан иборат бўлган. Масалан, агар хонадон газ учун 100 евро тўласа, шундан 31 евроси солиқ ва йиғимларга, 69 евроси эса газнинг ўзи ҳамда уни етказиб бериш харажатларига тўғри келади. Агар газ ва уни етказиб бериш харажатлари икки баравар ошса, умумий тўлов 169 еврога етади. Яъни газнинг ўзи икки баравар қимматлашган бўлса-да, хонадоннинг умумий тўлови 69 фоизга ошади. Амалда эса электр ва газ тармоқларидан фойдаланиш тўловлари биржа нархига унчалик боғлиқ бўлмагани учун ўсиш бундан ҳам камроқ бўлиши мумкин.

Шунга қарамай, қимматлашиш аҳоли учун сезиларли бўлади. Масалан, газда иситиладиган ва ноябрдан мартгача тахминан 10 минг кВт·соат газ сарфлайдиган хонадоннинг харажати фақат газ нархи ошиши ҳисобига қарийб 600 еврога кўпайиши мумкин. Қўшимча 20 фоизлик ҚҚС билан бу сумма 715 еврога етади.

Электр энергияси ҳам қимматлашмоқда. Чунки талаб энг юқори бўлган вақтларда электр нархини ҳануз газ электр станциялари белгиламоқда. Кейинчалик газ қимматлашиши бошқа товарлар нархига ҳам таъсир қилади. Чунки газ ўғит, пўлат, шиша ва кимё маҳсулотларини ишлаб чиқаришда муҳим хомашё ҳисобланади. Ишлаб чиқарувчилар харажатлари ошганда, буни ўз маҳсулотлари нархига қўшади.

«VoxEU» нашрида эълон қилинган тадқиқотлар газ нархининг кескин ошиши инфляцияни нефт нархи ошишига нисбатан кучлироқ ва узоқроқ муддатга тезлаштиришини кўрсатган. Айниқса, инфляция аввалдан юқори бўлган шароитда бу таъсир кучлироқ сезилади.

Газ нархининг ошиши хизматлар қийматига ҳам таъсир қилиши мумкин. Бу жараён бир йилдан кўпроқ вақт давом этиши эҳтимолдан холи эмас. Биржа нархидаги ўзгаришлар аҳоли тўловларида қанчалик тез акс этиши эса ҳар бир мамлакатда турлича. Европа Марказий банки сентябр ойида миллий марказий банклар ўртасида сўров ўтказган. Натижаларга кўра, евроҳудудда энергия истеъмолининг ярмидан кўпроғига тўғри келадиган мамлакатларда газнинг улгуржи нархи ошиши 1–3 ой ичида аҳоли тўловларида акс этади. Энергия истеъмолининг учдан бир қисмига тўғри келадиган бошқа мамлакатларда эса бу жараён ярим йилдан бир йилгача вақт олиши мумкин.

2022-йилда мамлакатларнинг қарийб 40 фоизида газ нархининг ошиши аҳоли тўловларига бир-икки йилдан кейин таъсир қилган. Ҳозир эса бундай мамлакатлар улуши атиги 5 фоизни ташкил этмоқда. Нидерландияда аҳоли учун газ тарифлари деярли дарҳол ўзгаради. Франция, Италия ва Испанияда эса газ нархи бир неча ой ичида ошиши кутилмоқда. Германия ва Австрияда 12–24 ойлик қатъий нархли шартномалар кўпроқ тарқалган. Шу сабабли бу мамлакатларда газ қимматлашишининг энг юқори таъсири тахминан бир йилдан кейин сезилиши мумкин.

Европа Марказий банки ҳам вазиятга аллақачон муносабат билдирган. У июн ва сентябр ойларида 2023-йилдан бери биринчи марта фоиз ставкаларини оширди. Натижада депозитлар бўйича фоиз ставкаси 2,5 фоизга етди. Бу эса аҳоли учун ипотека ва бошқа кредитлар қимматлашишини англатади. 29-октябр куни Марказий банк фоиз ставкаларини ўзгаришсиз қолдирди. Бироқ энергия нархининг ошиши инфляцияни янада тезлаштириши ва иқтисодий ўсишни секинлаштириши мумкинлигидан огоҳлантирди.

Европа Марказий банкининг сентябр ойидаги прогнозига кўра, 2026-йилнинг якунида инфляция 3 фоизни, 2027-йилда эса 2,5 фоизни ташкил этиши мумкин. Шунингдек, 2026-йилнинг тўртинчи чорагида энергия нархи ўтган йилнинг шу даврига нисбатан қарийб 15 фоизга ошиши кутилган. Бироқ бу прогноз август ойи ўртасидаги газ нархлари асосида тайёрланган. Ўша пайтда декабр ойи учун TTF биржасидаги газ фючерслари 1 МВт·соат учун 63 евро атрофида бўлган. Шундан бери газ нархи яна қарийб 1,5 баравар ошди.

«Wood Mackenzie» таҳлил марказининг баҳолашича, суюлтирилган газ бозорида талаб ва таклиф фақат 2028-йилдан бошлаб мувозанатга келиши мумкин.

Ҳозирги инфляция даражаси 2022-йилдаги каби 10 фоиздан юқори эмас. Аммо прогнозларга кўра, Европани яна бир қиммат қиш кутмоқда. Инфляция эса камида 2027-йилгача Европа Марказий банки белгилаган 2 фоизлик мақсадли кўрсаткичдан юқори бўлиб қолиши мумкин. Бу қишда Европа деярли ўзи таъсир кўрсата олмайдиган учта омилга боғлиқ бўлиб қолмоқда: об-ҳаво, Ҳўрмуз бўғозидаги вазият ва АҚШдан Осиёга етказиб бериладиган суюлтирилган газ ҳажми.

«ENTSOG»нинг асосий прогнозига кўра, газ захиралари одатий қишни ўтказиш учун аранг етиши мумкин. Аммо қиш қаттиқ келса, IEEFA баҳолашича, Европа Иттифоқи газ истеъмолини қарийб 7 фоизга қисқартиришга мажбур бўлади. АҚШ ва Кипрдан келадиган янги газ ҳажмлари фақат 2027–2028-йилларда пайдо бўлади. Қатардаги зарар кўрган газ ишлаб чиқариш линияларини таъмирлаш эса бундан ҳам кўпроқ вақт талаб қилади.