Фонд бозоридан авиациягача. Яқин Шарқдаги уруш бозорларга қандай таъсир қилади?

Валюта ва фонд бозори

«Pepperstone Group» вакили Майкл Браун Яқин Шарқдаги можаро эскалациясига инвесторлардан келадиган очиқ реакция, эҳтимол, рискка мойилликни пасайиши бўлишини айтмоқда.

У 2 март куни савдолар очилишида пул оқимини қимматбаҳо қоғозлар, олтин, япон иенаси ва Швейцария франкига қаратишни кутмоқда. Таҳлилчининг фикрича, бозор иштирокчилари акция каби юқори рискли активлардаги улушини қисқартиради.

Нефт бозори

Кўпчилик таҳлилчилар фикрича, АҚШ ва Исроил томонидан Эроннинг нефт экспорт инфратузилмасига тўғридан тўғри зарба бериш эҳтимоли паст, чунки бу нархларни кескин кўтариш, бензин нархи ошиши ва минтақада кенгроқ оқибатларга олиб келиши мумкин. Бироқ нефт бозори нархларга эҳтимолий таъминот бузилиши ҳолатлари учун 5-10 доллар атрофида хавф премиясини киритган, деб ёзади «Barron's».

«Rystad Energy» консалтинг компанияси агар бу дам олиш кунлари Яқин Шарқда можаро камайиш белгиси кўрилмаса, хавф премияси 2 март куни «Brent» навли нефт нархини баррелига 10–20 долларга кўтариши мумкин, деб огоҳлантирди. 27 феврал куни савдоларда «Brent» 73 доллардан ошган эди. Можаронинг бошқа Кўрфаз давлатларига кенгайиши, нефт инфратузилмасига ҳужумлар ёки етказиб беришдаги узилишлар нархларни янада кўтариши мумкин. ОПЕКнинг нефт қазиб олиш ҳажмини ошириш эҳтимолий қарорлари (1 мартда қабул қилиниши керак) нарх босимини бироз юмшатиши мумкин, аммо геосиёсий хавф баланд бўлган шароитда бу муҳим омил ҳисобланмайди.

Майкл Брауннинг фикрича, бозорлар нафақат таъминотдаги эҳтимолий бузилишларга жуда хавотирда бўлади, балки «можаро қанчалик узоққа чўзилади ва эскалация хавфи қандай бўлади, айниқса вазият энергия инфратузилмасига ҳужумларга айланса ёки Эрон Ҳўрмуз бўғозида муаммолар яратса» нима бўлишига эътибор қаратилмоқда.

Нефт таъминоти учун энг ёмон сценарий – Эрон Ҳўрмуз бўғозини ёпишга уринишидир. Бу чуқур сув йўли Саудия Арабистони ва Ироқ каби асосий етказиб берувчилардан дунё бўйича нефт таъминотининг тахминан бешдан бирини ташишда муҳим. «Oxford Economics»дан Брижет Пейннинг таъкидлашича, Ҳўрмуздаги етказиб беришнинг кичик бузилишлар ҳам танкерлар ҳаракати 50 фоизга камайишига олиб келиши мумкин ва бу дунё нефт истеъмолининг бешдан бирини ташувчи танкерларга таъсир қилади. Бу ҳолат «Brent» нархини 84 долларга кўтариши мумкин. Агар транзит тўлиқ бир ҳафта тўхтатилса, нарх 140 долларга кўтарилиши мумкин. Бу сценарий бозорлар учун 2022 йилда Россиянинг Украинага тўлиқ ҳужуми билан солиштирилиши мумкин бўлган шок таъсирини кўрсатади.

Ироқнинг «State Oil Marketing Organization» (SOMO) хабар беришича, мамлакатнинг жанубий терминалидан нефт юклаш жараёни «давом этмоқда». Танкерлар ҳали ҳам жадвал бўйича навбатда турибди, деди «SOMO» раҳбари Али Низар.

2025 йил июнда, АҚШ аралашган Исроил ва Эрон ўртасида 12 кунлик уруш давомида «Brent» нефти нархи 3 йиллик максималга – 80 доллардан юқорига кўтарилган эди. Бироқ Эроннинг асосий нефт инфратузилмаси зарар кўрмагани маълум бўлгач, нарх тезда пасайган. Тарихий таҳлилларга кўра, таклиф қисқарганда нефт нархи тахминан 4 фоизга ўсади, деб кўрсатади у.

«Душанба куни трейдерлар эҳтимол нефть сотиб олишга ҳаракат қилади, бу нархларни кўтариши мумкин. Аммо тренд қанча давом этади – кейинги 24 соатда содир бўладиган воқеалар ва қайси ҳудудлар можарога жалб қилинишига боғлиқ», деб ёзади «Bloomberg».

Ҳаво транспорти бозори

«Яқин Шарқдаги вазият кескинлашиши ортидан сайёҳлар Осиё ва Европа ўртасидаги ҳаво қатновида жиддий бузилишлар кузатилиши мумкин, деб огоҳлантирди «Bloomberg Intelligence»нинг авиация ва мудофаа масалалари бўйича таҳлилчиси Эрик Жу.

Унинг фикрига кўра, бу вазиятда энг заиф нуқтадаги авиакомпаниялардан бири — «IndiGo», чунки Жанубий Шарқ минтақасига яқинлиги ва Покистан ҳаво майдонининг йўқлиги уларга таъсир қилиши мумкин. Шунингдек, «Virgin Australia» ҳам қийинчиликка дуч келиши мумкин, чунки унинг халқаро рейсларининг тахминан ярмини Доха билан боғлиқ.

АҚШ Эронга қарши «катта операция» бошлаганини эълон қилгандан сўнг, «Wizz Air» 7 мартгача Исроил, Дубай, Абу-Даби ва Амманга парвозларни тўхтатди. Шунингдек, «Air France» Тел Авив ва Байрут йўналишларини бекор қилди, «Lufthansa» ҳам шу қарорни қабул қилди.

Шунингдек, Кўрфаз давлатлари, жумладан БАА ва Кувайт, АҚШ ҳарбий базаларига Эрон зарбалари ортидан ўз ҳаво майдонини ёпди. Дунёдаги энг йирик халқаро авиакомпаниялардан бири – «Emirates»нинг эълон қилишича, минтақавий ҳаво майдонининг ёпилиши бир қатор рейсларнинг бажарилишида бузилишларга олиб келди.