Марказий банк барча тижорат банкларини огоҳлантирди
Марказий банк айрим тижорат банкларида кредит тўлови кечиктирилганда қўлланилаётган пеня ва жарималар адолат ҳамда мутаносиблик тамойилларига зид эканини билдирди.
Марказий банк тижорат банкларининг кредит шартномаларида тўловлар кечиктирилганда қўлланилаётган жарима ва санкцияларни таҳлил қилди. Текширув натижаларига кўра, айрим ҳолларда банклар белгилаётган санкциялар миқдори кредитнинг дастлабки қийматига ёки кредиторнинг ҳақиқий харажатларига мутаносиб эмас. Шу боисдан ҳам Марказий банк 20 январь куни барча тижорат банкларига 26-20/150-сонли хат юборди.
Хатда маълум қилинишича, тўлов муддати бузилганда кечиктирилган сумма учун ҳисобланадиган фоиз ставкаси шартномадаги йиллик фоизга нисбатан 1,5–3 баробарга оширилмоқда. Айрим ҳолатларда эса бу кўрсаткич йиллик 150–180 фоизгача етиб, амалда қўшимча даромад манбаига айланиб қолмоқда.
Шу билан бирга, кредит бўйича фоизларни тўлаш кечиктирилганда кунлик пеня ҳисобланиши ҳолатлари ҳам аниқланган. Ушбу пеня учун энг юқори чегара белгиланмагани сабабли, унинг йиллик миқдори кредитнинг дастлабки суммасидан бир неча баробар ошиб кетмоқда. Бундан ташқари, ҳар бир кечиктириш учун кредиторнинг ҳақиқий харажатларига боғлиқ бўлмаган бир марталик жарималар ҳам қўлланилмоқда.
Марказий банк айрим шартномаларда оширилган фоиз ставкаси, кунлик пеня ва бир марталик жарималар бир вақтнинг ўзида қўлланилаётганини қайд этди. Натижада, кечиктириш билан боғлиқ умумий қўшимча харажатлар кредитни ўз вақтида ва виждонан тўлаш қийматидан бир неча баробар юқори бўлиб, қарз олувчи учун жиддий молиявий босимни юзага келтирмоқда.
Регулятор фикрича, бундай амалиёт кредитор учун кечиктириш ҳолатидан фойда кўришни иқтисодий жиҳатдан манфаатли қилади. Бу эса тўлов интизомини таъминлаш ўрнига, кечикишдан даромад олишга ундайдиган моделни шакллантиради ва кредит шартларининг шаффофлигига салбий таъсир кўрсатади.
Марказий банк санкциялар компенсацион характерга эга бўлиши шартлигини таъкидлаб, қарз олувчи жавобгарлигини мустақил даромад манбаига айлантирувчи шартномавий механизмларга йўл қўйиб бўлмаслигини билдирди. Шу сабабли, кредит шартномалари бўйича молиявий жавобгарликнинг аниқ ва олдиндан билинадиган миқдорини белгилашга қаратилган қонунчилик талабларини қайта кўриб чиқиш зарурлиги алоҳида таъкидланди.
