Nega dollar yanada qadrsizlanishi mumkin?

Bugun, 10-fevral kuni O‘zbekistonda dollar kursi 11 kunlik ko‘tarilishdan keyin ilk marta pasaydi. 11-fevraldan boshlab dollar 12 309,99 so‘mdan boshlab hisoblanadi.

Shunga qaramay, 2025 yilda AQSH dollari so‘mga nisbatan birinchi marta o‘z qadrini yo‘qotdi. Yil davomida 1 dollar 12 904,91 so‘mdan 12 025,33 so‘mgacha tushib ketdi yoki 6,8 foizga qadrsizlandi.

2025 yil boshidan beri AQSH dollarining global valutalar savatiga nisbatan ko‘rsatkichi — dollar indeksi 109 dan 96 gacha tushib ketdi.

The Economist nashri dollar qadrsizlanishda davom etishi mumkinligi haqida maqola chiqardi. Vaqt.uz buni qisqacha va tahrirlangan holda e’tiboringizga havola qiladi.

«Ishonch, ayniqsa xalqaro ishonch, juda nozik gulga o‘xshaydi», — degan edi Federal zaxira tizimining uzoq yillar xizmat qilgan xodimi Uilyam Treyber 1961 yilda o‘z hamkasblariga.

«Biz pul-kredit va fiskal siyosatimizni shunday yuritishimiz kerakki, chet elliklarda dollar to‘laqonli barqarorligiga shubha tug‘diradigan hech qanday asos paydo bo‘lmasin», — degandi u.

Biroq, bu barqarorlikka nisbatan nafaqat shubha, balki real asoslar ham paydo bo‘la boshladi. Dunyo markaziy banklariga tegishli valuta zaxiralarida dollar ulushi 1999 yildagi 72 foizlik eng yuqori darajadan bugungi kunda 57 foizgacha tushib ketdi.

Donald Tramp AQSH prezidenti sifatida faoliyatini 2025 yilda boshladi. Bu davrda uning siyosiy qarorlari dollarga nisbatan bosimni yanada kuchaytirdi. 2025 yil boshidan buyon dollar qiymati qariyb 10 foizga tushib ketdi.

Dollar kuchi va Amerikaning xalqaro ishonchli ekani aslida bir xil tushuncha emas. Ammo ular o‘zaro bog‘liq va ehtimol tobora kuchliroq bog‘lanib bormoqda. Sababi, Amerika aktivlari yuqori daromadlilik tufayli investorlar uchun asosiy yo‘nalishga aylandi.

Investorlar AQSH davlat qimmatli qog‘ozlaridan ko‘ra ko‘proq tavakkal aktivlar yoki aksiyalarga sarmoya kiritmoqda.

Bu esa dollarni AQSH iqtisodiy ko‘rsatkichlarining zaiflashuvi va Vashington tomonidan qabul qilinayotgan shoshqaloq siyosiy qarorlar tufayli yuzaga keladigan tabiiy pasayishlarga yanada sezgir qilib qo‘ydi.

Qimmatli qog‘ozlarga sarmoya keskin kamaydi

17 yil avval xorijiy hukumatlar va markaziy banklar tomonidan saqlangan AQSH qimmatli qog‘ozlari Amerikaga kiritilgan barcha portfel investitsiyalarining qariyb 38 foizini tashkil etgan edi.

Mazkur ko‘rsatkich bugungi kunda 13 foizni tashkil qiladi — bu zamonaviy tarixdagi eng past daraja.

Federal zaxira tizimining amaldagi raisi Jerom Pauell davrida Amerika aktivlarini sotib olgan xorijiy investorlar ko‘proq himoya emas, foyda izlab bozorda harakat qildi.

So‘nggi yigirma yilga yaqin vaqt ichida xorijliklarga tegishli Amerika aktivlari tarkibida AQSH aksiyalarining ulushi deyarli uch barobar oshdi — 2007–2009 yillardagi global moliyaviy inqirozdan keyin 21 foiz bo‘lgan ko‘rsatkich ayni paytda rekord darajadagi 58 foizga yetdi.

Tavakkalchilikka bo‘lgan ishtahaning oshishi ijobiy omillar bilan ham bog‘liq. Rivojlanayotgan ko‘plab davlatlar sog‘lomroq makroiqtisodiy siyosat yurita boshladi va ichki obligatsiya bozorlarini rivojlantirdi.

Natijada investorlar AQSH qimmatli qog‘ozlarining bir qismini mahalliy qarz instrumentlariga almashtirish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Shu bilan birga, Amerika kompaniyalari innovatsion va nihoyatda daromadli ekanini isbotlab, ko‘plab xorijiy investorlarni jalb qila boshladi.

Biroq tavakkal aktivlar bejiz «tavakkal» deb atalmaydi. O‘tgan yili Donald Trampning boj tariflari va sun’iy intellekt atrofidagi «pufak» xavotirlari Amerika aksiyalariga bo‘lgan ishonchni susaytirdi.

O‘z navbatida, AQSHdagi aksiyalarning umumiy daromadliligi global tengdoshlarinikidan 5 foiz punktga past bo‘ldi — bu 2009 yildan beri eng katta tafovut.

Yillar davomida AQSH bozorida yetakchi bo‘lib kelgan yirik texnologik kompaniyalar aksiyalari so‘nggi to‘rt oy ichida deyarli o‘smadi. Dasturiy ta’minot kompaniyalari aksiyalari tushib ketdi, rivojlanayotgan bozorlar aksiyalari esa aksincha o‘smoqda.

Investorlar endi AQSHning uzoqroq muddatli sust natijalari ehtimolini so‘nggi yillarga qaraganda jiddiyroq qabul qilmoqda.

Ular endi odatdagidek «panoh» izlamayapti. O‘nlab yillar davomida bozorlar larzaga kelganda investorlar AQSH G‘aznachilik obligatsiyalariga («Treasuries») oqib kirar, bu esa ularga «xavfsiz boshpana» maqomini bergan edi.

Ammo aprel oyida Tramp yuqori tariflar paketini e’lon qilganidan so‘ng, aksiyalar tushayotgan bir paytda uzoq muddatli obligatsiyalar daromadliligi ko‘tarildi. Xuddi shunday holat oktabr va yanvarda ham kuzatildi.

Beqarorlikni aynan AQSH hukumati o‘zi keltirib chiqarayotgan bir paytda, obligatsiyalar yana «xavfsiz boshpana» sifatida qolishi qiyin. Qo‘rqinchli film tilida aytilganda, qo‘ng‘iroq uyning ichida kelmoqda.

Aylanma salbiy sikl

Investorlarning xavfsizlikdan ko‘ra daromadlilikka ko‘proq e’tibor qaratishi qarz bozorlarida ham Amerika uchun xatar tug‘diradi.

AQSHdan tashqari Kuchli yettilik (G7) davlatlari chiqargan hukumat obligatsiyalarining o‘rtacha rentabelligi muntazam oshib bormoqda va ular jozibadorroq bo‘lib qolmoqda.

Hozir ularning daromadliligi o‘rtacha 2,8 foizga yetgan — bu 2008 yildan beri eng yuqori daraja. O‘rtacha AQSH G‘aznachilik obligatsiyalari bilan farq esa 2024 yil oxiridagi 2,2 foiz punktdan hozir atigi 1,2 foiz punktgacha qisqargan.

Agar yirik va sabrli investorlar o‘zlarining katta miqdordagi mablag‘larini Amerikadan olib chiqib ketsa, dollar chidam bo‘lmas bosim ostida qolishi mumkin.

Cambridge Associates investitsiya kompaniyasidan Aaron Kostelloning aytishicha, dollar uchun haqiqiy xavf — Amerika aksiyalarining jozibadorligini yo‘qotishidir. «Geosiyosat esa bu olovga yana yoqilg‘i sepadi».

So‘nggi yillarda aktivlar narxining keskin o‘sishi, aksiyalar bozoriga kapital oqimi va dollar mustahkamlanishi bir-birini qo‘llab-quvvatlab keldi. Global aksiyalar indekslariga, dollarda hisoblangan mezonlarga amal qilmoqchi bo‘lgan investorlar aksiyalar ham, dollar ham qimmatlashgani sari tobora ko‘proq Amerika aktivlarini sotib oldi.

Dollar zaiflashsa, global indekslarda Amerika aktivlarining ulushi kamayadi, bu esa indeksga qat’iy ergashuvchi investorlarni ularni sotishga majbur qiladi. Natijada dollar yanada zaiflashadi va «aylanma salbiy sikl» yuzaga keladi.

Bunday holat uchun yaqin tarixda misol bor. 2002–2008 yillarda, dotcom inqirozidan keyin, Amerika aksiyalari Yevropa va ko‘plab rivojlanayotgan bozorlar fond birjalari fonida sust natija ko‘rsatgan.

O‘sha davrda dollar qiymati qariyb 40 foizga tushgan. Hatto bu pasayish ham ehtimol kelajakdagi takrorlanish darajasini to‘liq aks ettirmasligi mumkin, chunki o‘sha paytda markaziy banklar dollarda nominallangan zaxiralarni faol ravishda ko‘paytirgan edi. Bu safar esa ular AQSH obligatsiyalarini bunchalik faol jamg‘armayapti.

Hozircha hech bir valuta dollarni dunyoning asosiy zaxira valutasi sifatida siqib chiqarishga tayyor ko‘rinmayapti. Ammo jiddiy raqib paydo bo‘lmasdan turib ham dollarga bo‘lgan talab sezilarli darajada kamayishi mumkin.

Amerikaning «xavfsiz boshpana» maqomi asta-sekin yemirilayotgani, shuningdek Federal zaxira tizimi siyosati va mustaqilligiga oid noaniqliklar dollar jozibadorligiga ta’sir qilmoqda.

Endilikda bu jozibadorlik ko‘proq Amerika aktivlarining boshqa mamlakatlarnikidan ustun natija ko‘rsatish qobiliyatiga bog‘liq. Investorlar sadoqatini shunday nozik poydevor ustiga qurish esa xavfli.

Hammasi yangi Fed raisi davrida ayon bo‘ladi

Donald Tramp hozirgi Federal zaxira tizimi (Fed) raisi Jerom Pauell bilan bir necha yildan beri ziddiyatga borib kelmoqda. Tramp foiz stavkalarini darhol pasaytirishni talab qilsa, rais bu jarayon bosqichma-bosqich bo‘lishi kerak deb hisoblaydi.

Vaziyat shu darajaga yetdiki, Jerom Pauell yanvar boshida Tramp ma’muriyati unga nisbatan jinoiy tergov boshlaganini ma’lum qildi.

Pauellning vakolati shu yilning may oyida tugaydi. Donald Tramp uning o‘rniga Kevin Uorshni nomzod qilib ko‘rsatdi.

«Men Kevinni anchadan beri bilaman va uning tarixga Fed’ning eng buyuk raislaridan biri, ehtimol, eng yaxshisi bo‘lib kirishiga shubha qilmayman. Bundan tashqari, u bu lavozimga juda mos keladi va u hech qachon pand bermaydi», — deb yozdi Tramp.

Investorlar orasida tobora kuchayib borayotgan fikr shuki, Kevin Uorshning Federal zaxira tizimi rahbariyatiga kelishi dollar bo‘yicha yanada ko‘proq noaniqlikni anglatadi.

U tabiatan «hawk» — ya’ni qat’iy pul-kredit siyosatini yoqlovchi bo‘lsa-da, so‘nggi paytda prezident qarashlariga mos ravishda yumshoqroq pozitsiya tutmoqda.

U Fed balansini qisqartirish masalasiga alohida e’tibor qaratadi va ko‘plab avvalgi rahbarlarga qaraganda siyosiyroq figurdir. Uning Tramp bilan munosabatlari va natijada prezident pul-kredit siyosatiga qay darajada ta’sir o‘tkaza olishi vaqt o‘tishi bilan ayon bo‘ladi.

«Dollar — dunyoning zaxira valutasi va bu bizga muhim ustunliklar beradi. Ammo bularning hech biri tug‘ma huquqimiz emas. Uni qo‘lga kiritish va qayta-qayta isbotlab borish kerak. Dunyodagi imtiyozli o‘rnimizga tahdidlarni mensimasligimiz kerak emas», — degan edi bir Fed amaldori 2010 yilda.

O‘sha amaldor aynan yosh Kevin Uorsh edi. Endi esa u dunyoning eng muhim markaziy bankni boshqarishga hozirlik ko‘rmoqda.

Bu paytda esa dollar so‘nggi yillarga qaraganda ancha zaifroq ko‘rinmoqda.